Sali MemedFebruary 26, 2021
thumbnail.jpg

1min55

Во 2001 година учествував на 6 неделен курс во Копенхаген. Освен секојдневните обуки имавме можност да посетуваме инситутиции, медиуми, граѓански организации и развојни агенции. Со тоа имавме прилика да видиме како во пракса функционира демократијата на Данска, пример за кој нашата група од балканските земји сакаше да знае повеќе детали. Бев поканет да дадам интервју на ромско радио кој во Копенхаген се емитуваше секој ден по два часа. За мене беше тоа големо и пријатно изненадување. Ромското радио беше финансирано од градот Копенхаген и главна цел беше промоција на ромскиот јазик, култура и образование. Во таа далечна 2001 година во Македонија имавме воен конфликт и помислата за ромско радио финансирано од град Скопје беше еднаква на фантазија. Ромското радио, во тоа време водено од Сељахетин Круезиу, по потекло Ром од Призрен, беше сместено во неколку катна зграда во центарот на градот. Во зградата работеа неколку ТВ и радио станици на останатите малцинства во Копенхаген, без разлика дали тоа беа културни, етнички, религиозни или групи со мигрантско потекло. Во неформален разговор со еден од вработените во локалната сомалиска ТВ станица, изразив позитивни критики за демократијата на Данска и дадената можност на сите малцинства да го негуваат својот идентитет и култура. Сомалиецот ми одговори дека делумно се сложува со мене за демократските можности во Данска и додаде дека можете вие што сакате да емитувате во вашите програми но во суштина нема корисен ефект затоа што освен сомалијците, никој друг не ве гледа во Данска.

*  *  *

Како што знаете, јас се обидувам редовно да пишувам текстови за 24 Вакти. Тоа го правам волонтерски за да дадам скромен придонес кон ромската еманципација и ослободувањето од гаџованската стигма. Целта ми е да споделам став и предлози, секако и критички осврт на настаните од нашето општество и пошироко. Со пристап на генералист, преферирам да ги следам и анализирам тековните процеси од глобална перспектива, така што можно е некој читател да стекне впечаток дека моите текстови имаат потреба за дополнителни специфични детали или потполна информација за причинско-последичните релации на дадена тема во даден контекст и време. Без разлика на тоа, јас сум длабоко убеден дека ние Ромите треба да ја користиме моќта на перото и јавно искажуваме, бараме, критикуваме, предложуваме и анализираме сите процеси и политики за кои мислиме дека се од јавен интерес на општеството и ромската заедница.

Во земјава има инфлација од медиуми, портали, ТВ и радио станици, пишани и електронски списанија. Во тоа инфлаторно богатство од медиумско шаренило во сиромашна држава, јас мислам дека имаме недоволен број на ромски медиуми а со тоа и многу мало влијание и читаност/гледаност од страна на неромските граѓани. Ова не значи дека имам очекувања дека поголем број на ромски медиуми ќе значи поголема читаност од страна на неромите. Имаме политичко и културолошки дефинирано општество кое што е разграничено со етничко-религиозни норми во кои бројката значи моќ и диктат врз помалкубројните. Сите гаџовански медиуми имаат окупирано одреден јавен простор, имаат свои читатели-следбеници, кои се трудат со сите сили да опстанат и бидат фактор во креирањето на јавното мнение. Секој медиум, за да функционира секојдневно во својата структура има уредници, новинари, експерти, политички аналитичари, соработува со јавни и приватни институции, граѓански организации, политички партии кои одвреме-навреме ги гледаме, слушаме или читаме низ медиумскиот етер. Во тоа множество на новинари и политички аналитичари нема ромски експерти, што значи дека кај неромските медиуми нема интерес да се слушне ставот или мислењето на ромската заедница. Кога се во прашање Ромите, во овие 30 години неромските медиуми пишуваат и од година во година ни ги повторуваат вестите на тема сиромаштија, невработеност, дискриминација, ситен криминал, малолетни бракови, необразованост итн. На тема Евро-интеграции, владеење на право, независно судство, економски развој, култура, демократија, избори, законски реформи, итн. ниту еден гаџовански медиум не ги прашува Ромите ниту пак препознава дека нашата заедница има мислечки капацитет и право да проценува и вреднува јавни политики и развојни процеси во државата.

Многу е очигледно дека белата перспектива на гаџованските медиуми не им дозволува да ја „загадат“ својата уредувачка политика со мислења или ставови на некој познат или непознат Ром. Од друга страна, има групации кои јас ги нарекувам медиумски трулеж, кои се длабоко платени, да не кажам поткупени, од една или друга политичка проминенција. Овој трулеж ќе објави текст или информација за нас само доколку е во интерес на нивната дневно-политичка агенда и секако да искористи прилика за оцрнување на спротивниот политички табор. Притоа текстот или веста пак ќе ја прекројат според својата бела перспектива затоа што овие манипуланти многу добро знаат што да му сервираат на својот читател/гледач. Нема да дозволат да исплива вистината или квалитетот искажан од „некојси“ Ром затоа што овие групации веруваат дека вистината и квалитетот им припаѓаат само ним. Тоа верување ја храни нивната површна идеја за супериорност и право да контролираат, наметнуваат и диктираат правила во „нивната“ држава која ја нарекуваат „колевка на цивилизацијата“.

Само да сè потсетиме на државниот јавен сервис – МТВ кој тековно емитува програми на 5 канали. Ви текнува ли дека МТВ нема канал на ромски јазик иако знаеме дека сме трето по бројност малцинство. Нема врска дека сме трети по бројност, поважна е политичката димензија (позадина) на албанската и турската заедница, вклучително нивниот колективен капацитет да си уредуваат јавни сервиси на мајчин јазик, со парите на сите нас. Кога сме веќе кај мајчиниот јазик, иако тој ни е уставно гарантирано право, ниту една генерација досега не учеше на ромски јазик во ромско школо. И за едното (МТВ) и за другото (образование на мајчин јазик), државата приметува и ќе примети – немате кадар. Иако е тоа класична навреда на сето она што го изградивме како интелектуален и образовен потенцијал во оваа земја (со наши напори и странски донации), ние и понатаму многу лесно премолчуваме вакви неиздржани оправдувања од страна на институциите. Премолчувањето значи прифаќање на белата перспектива на гаџованите кои не (сакаат да) препознаваат дека имаме кадар, а тоа им дава поголем поттик да ни го повторуваат како факт од позиција на моќ во сите овие 3 децении. За жал, нашите политички играчи беа и се дел на тој молк и политички диктат, затоа што убедија добар дел од нашите дипломирани студенти брзо набрзо да се вработат во државната бирократија и бидат слепо црево во системот кој назадува 30 години. Според оваа аналогија испаѓа дека дел од политичката и интелектуалната елита на Ромите се колаборанти со гаџованите и следствено се виновни за тонењето на општеството.  Така, тврдењето на гаџованите дека немаме кадар испаѓа дека е „вистина“ а сето она што дипломирало, стекнало знаење и искуство е обезвреднето во лавиринтот на партиските интереси, скромно-ситните амбиции на нашите дипломирани и секако контролата од страна на политичко-економските моќници. Значи, според сето наведено, ромската заедница нема доволен број на новинари, уредници, учители, наставници и пропратни структури за да државата финансира јавен сервис на ромски јазик или основно школо.

Треба да ни биде јасно дека причината не е немањето на кадар туку пристрасно селективното финансирање од страна на државата и општините кои се најповикани да финансираат ромска телевизија, радио, културен дом, спортска сала, театар, и многу други институции. Државата и општините се најодговорните затоа што на секој чекор наплаќаат даноци од нас. Не можеме да замислиме колку таленти и колкав творечки потенцијал е изгубен кај Ромите во изминатите 30 години. Зошто немаме спортисти, артисти, новинари, експерти и културни дејци препознати и признаени на национално ниво? Затоа што ова искомплексирано општество влече големи дози на скриен разисам во својата генеза. Скриениот расизам е суптилен и тежок за докажување, но во суштина ништо поразличит во своите намери од отворениот (институционален) расизам. Иако делува на пасивен начин, ефектите од скриениот расизам ги фаворизираат законите и одлуките во интерес на „бело привилегираните касти“, кои свесно или несвесно прават се што ќе замислат за да си ги задржат привилегиите. Зошто театарот Phralipe не доби прва награда на Скопскиот Аматерски Фестивал во 1971? Зошто Ибуш Ибрахимовски не победи на ниту еден од многуте фестивали на македонски народни песни? Зошто Бајса Арифовска нема свое место во државно финансираната музичка академија? И зошто никогаш не е завршен ниту отворен Музејот на Есма Реџепова и Стево Теодосиевски? Одговорот одамна го даде Горан Стефановски во едно од неговите интервјуа (https://www.youtube.com/watch?v=MYsh8EDuzGU). Расистите во фабриката на македонското општество беа секогаш главните актери  во нефер игри така што дури ни авторитет како Горан Стефановски не можеше да се спротивстави на тесноградите манипуланти. Нив им е многу јасно дека играњето според фер и правични правила за кратко време ќе ги направи губитници.

За среќа, државната негрижа и селективност во финансирањето на медиумскиот простор е делумно избалансирана од страна на приватните ТВ и радио станици, медиуми и портали. Велам делумно балансирана, затоа што нашите ромски медиуми го покриваат креираниот вакуум од страна на државата, факт со кој државата се фали пред ЕУ и другите меѓународни институции дека Ромите ги уживаат сите права како и останатите граѓани. Можете само приближно да претпоставите колкава мака мачат нашите ромски медиуми за својот опстанок и функционирање во нефер расистичко опкружување. Треба да ни биде кристално јасно дека тие не се формирани и не работаат за да бидат алиби на државата, туку примарно да бидат сервис на ромската заедница. Нивните информации се од прва рака, оргинално пренесени од самиот извор на настанот, без пигментократско уредување на веста. Колку ќе издржат не знаеме, а можеби и самите сопственици не може да предвидат, затоа што со секој нов закон или реформа по правило страдаат најмалите и финансиски најслабите медиуми.

Кој и колку луѓе ги читаат и гледаат ромските медиуми??? Голема веројатност на точен одговор е дека ромските медиуми се доминантно гледани/читани од самата ромска популација. Без разлика дали читаме вести, гледаме забавна програма или слушаме музика, ние имаме потреба за свои ромски медиуми. Еден мал дел од гледачите/читателите е можно да бидат нероми. Колку се, кои се – не знаеме, ама може да претпоставиме дека тоа се луѓе кои ја сакаат нашата музика, култура, јазик, солидаризираат со нашата борба за правичност и правда итн. Има и такви кои ги следат ромските медиуми по службена должност или по налог на некој „голем брат“, чисто за да бидат сигурни дека нашето однесување и размислување не носи политички и економски бранови на дестабилизација. Без разлика кој нè чита, кој нè гледа, кој нè следи, правото на мисла и на јавно (критичко) изразување не може никој да ни го одземе. Ако гаџованите не даваат простор и внимание во нивните медиуми многу е нормално да си креираме наши медиуми и јавен простор за дебата. Правото на избор е најсветата вредност во едно демократско општество. Ако немаме избор да градиме заедно со гаџованите, втората логична опција е да изградиме сами. Правото на избор на неромите влијае врз нашето право на избор каде што секоја следна опција води неминовно кон сегрегација на медиумскиот простор, паралелизам и поттик за културолошки поделби. Згора на тоа, еманципацијата на секој народ или заедница е универзално прифатена вредност во светот и ништо не може да ја порекне или осуди како колективен стремеж. Наша задача е постојано да ја градиме и надополнуваме ромската еманципација со идеи, одлуки и акции кои ќе носат суштински подобрувања во животот ромскиот народ. Има неколку прашања за кои треба сами да најдеме механизми и решенија во однос на квалитетната присутност на ромското прашање во медиумскиот простор:

а) дали имаме идеја и спремност да се бориме против лажните вести, репродукцијата на стереотипи и предрасуди кон ромската заедница, без разлика од кого се тие објавени

б) дали и понатаму ќе останеме пасивна публика кон говорот на омраза на социјалните мрежи и дали на тој говор треба да одговориме со реципроцитет или согласно пропишаните законски норми

в) дали ромските медиуми имаат стратегија за зголемување на влијанието врз јавната свест и бидат дел од пошироката јавна дебата за тековните развојни процеси

г) како ќе се демонополизира бинационалниот медиумски дуопол како инструмент на големите партии

ѓ) дали нашите ромски медиуми може да помогнат во градењето ромска платформа и соработка меѓу клучните носители на одговорност на заедницата (партии, бизнисмени, интелектуалци, НВО, културни дејци, итн.)

Листата на прашања може да се прошири или намали, зависно од постојните капацитети и приоритети на секој наш медиум. Само ќе молам без дневна политика и без импровизирање, затоа што токму сега, повеќе од било кога, ни требаат професионално профилирани, транспаретни и непристрасно докажани ромски медиуми, инспирирани од колективните интереси и потреби на ромскиот народ. Сето останато ќе биде повторување на грешките и пропустите од минатото, за што повторно гаџованите ќе донесат супремациски заклучок дека сме несериозни и неспремни во нашите стремежи за подобро утре.

Февруари 2021

https://4rrr.wordpress.com/2021/02/24/%d0%ba%d0%be%d1%98-%d0%b3%d0%b8-%d1%87%d0%b8%d1%82%d0%b0-%d0%b3%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%b0-%d1%80%d0%be%d0%bc%d1%81%d0%ba%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b8%d1%83%d0%bc%d0%b8/

Надир Реџепи


Sali MemedFebruary 17, 2021
Nadir-Redzepi.jpg

2min61

Насловот на оваа колумна е позајмен од хит песната која групата R.E.M ја пееше при крајот на осумдесетите од минатиот век (1987). Во последните скоро 12 месеци симболичната порака на оваа песна се врати на голема врата во анализите и вестите поврзани со пандемијата на Ковид-19. Можеби некој од постарата генерација се сеќава на хитот кој беше повик за надеж на тогашната млада генерација која живееше под бремето на тоа време.

Во 1992 година Francis Fukuyama ја објави книгата со наслов “Крајот на Историјата и Последниот Човек“(The End of the History and the Last Man). Тоа е политичко-филозофска анализа на геополитичките општествени промени после 1989 година со главна порака за крајот на „студената војна“ и големиот исчекор кој Источна Европа го направи со аплицирањето на западната либерална демократија, ослободена од идеолошките матрици на комунизмот и едноумието. Крајот на историјата според Fukuyama најави нова надеж дека светот ќе биде подобро место за живеење затоа што се докажа дека демократијата, како систем на општествено уредување, е функционален и успешен модел за мир и просперитет. После повеќе од две децении Fukuyama, особено со кризата на капитализмот во 2007 година критичарите беа се погласни дека бил во заблуда и направил погрешен заклучок (или претпоставка) дека либералната идеологија како најдобар систем на општествено уредување победи во светот.

Спротивно на ова, Robert Kaplan во февруари 1994 година објави новинарска статија со наслов „Анархијата која доаѓа“ (The coming Anarchy). Kaplan беше скептичен дека демократијата е фунционално решение за неразвиените сиромашни земји, вклучително и за земјите во развој (читај посткомунистичките држави). Како основ за неговите аргументи ги опиша состојбите во земјите од Западна Африка кои во тоа време беа симбол на светскиот демографски, еколошки и социјален стрес, во кој криминалната анархија се појавува како вистинска „стратешка“ опасност. Болеста, пренаселеноста, непровоцираниот криминал, недостигот на ресурси, миграциите на бегалците, зголемената ерозија на нациите-држави и меѓународните граници, како и зајакнувањето на приватните армии, безбедносните фирми и меѓународните нарко картели беа најизразени проблеми. Kaplan во својата статија го цитира младиот експерт за безбедност,Tad Homer-Dixon, кој кажа дека “премногу долго бевме затвореници на „општествено-социјалната“ теорија, која претпоставува дека има само социјални причини за општествени и политички промени, а не природни причини. Овој општествено-социјален менталитет се појави со Индустриската Револуција, која не оддели од природата. Но, природата се враќа со одмазда, врзана за растот на населението. Демографскиот бум ќе има големи безбедносни последици во светот“. Претходно, на оваа тема Клубот на Рим во 1972 година ја објави глобалната студија „Границите на растот“ (The Limits to Growth) во која предупреди за опасноста и последиците врз човештвото од експоненцијалниот економски и демографски раст во услови на ограничени природни ресурси на нашата планета.

“Влегуваме во ера на длабоко поделен свет. Дел од глобусот е населен со Последниот човек на Hegel и Fukuyama, здрав, добро нахранет и разгален од технологијата. Другиот, поголем, дел е населен со Првиот човек на Hobbes, осуден на живот кој е „сиромашен, тежок, брутален и краток“. Иако и двата дела ќе бидат загрозени од стресот во животната средина, Последниот човек ќе може да го совлада; Првиот човек нема“- навести Robert Kaplan во 1994 година.

 

Логично прашање е која е поврзаноста на R.E.M, Fukuyama, Kaplan и Клубот на Рим? И зошто се тука избрифирани во кратки црти нивните главни поенти знаејќи дека имаме огромна литература, студии и секојдневни вести за сегашната ситуација на глобална пандемија?

 

Тие идентификуваа глобални проблеми и навестија (потреба за) промени со што го привлекоа вниманието на владите и научната јавност, а со тоа влиајеа врз процесот на донесување политики и одлуки на многу влади и бизнис структури во последните 50 години. Заеднички ефект на овие анализи е што после секоја криза, нестабилност и рецесија политичките и бизнис елити во консултации со експертската јавност го менуваат својот начин на размислување и одлучување.  Стандардно, дискусијата која изнесува глобални проблеми носи доза на страв и секако наметнува потрага по можни решенија. Значи, она што ги поврзува како заедничка поента е стравот. Едните искажаа многу пораки дека има надеж во справувањето со опасностите (стравовите) додека другите дадоа предупредувачки пораки дека човештвото одамна ја мина границата на оддржливоста (контролата) на природниот и човечки систем. Кај едните надежта беше поголема од стравот а кај другите предупредувањето значеше повик на спремност за соочување со тешките времиња.

Тие што дадоа надеж, веруваа во знаењето и степенот на технолошкиот развој на човештвото, исто како што пред неколку месеци Yuval Harari кажа дека за разлика од последната пандемија, која се случи пред повеќе од сто години, науката, технологијата и знаењето кое денес го поседува човештвото нудат добри предуслови за справување со пандемијата на Ковид-19. Сепак, пандемијата полека влегува во својата втора година  а за жал никој не може да каже или потврди со сигурност кога таа ќе заврши. Останува да чекаме и да се надеваме дека науката и владите ќе најдат решение.

Тие пак што предупредија, најaвуваа дека работите може да излезат од контрола доколку не се донесат политики и мерки за рационално користење на природните ресурси на планетата, пропагираа над се дисциплинирана демографска политика на глобално ниво. Нивниот наратив беше дека следната криза ќе биде глобална и ќе предизвика ланец на банкроти насекаде во светот. Гледано од денешна перспектива, јасно е дека досега анализите и пораките кои даваа или поттикнуваа надеж беа доминантни во политичките и економските одлуки во светот и како такви ја хранеа трката за моќ, профит и експлоатација на природата и сиромашните земји. Анализите кои предупредуваа за глобалниот колапс на нашиот еко систем беа сериозно прифатени и аплицирани само од зелените партии и и делумно одграѓанските социјални движења. Над три децении владите се договараат за мерките за справување со глобалните климатски промени и никако да се договорат. Главната поделба е меѓу развиените земји и земјите во развој околу дозволените граници за емисија на гасови. Развиените земји ги критикуваат земјите во развој за неправилно и несразмерно користење на природните ресури и загадувањето на водата, воздухот и почвата со стари технологии. Земјите во развој ги критикуваат развиените земји дека тие ја користеле истата технологија за својот развој и немаат право да ги критикуваат или забрануваат да ја користат истата затоа што развиените земји се главните виновници за енормното загадување и исцрпување на природни ресурси. Додатно на тоа, новите технологии и технолошки стандарди се скапи и наметнати од развиените земји, што значи дека тие со ова сакаат да ја задржат својата економско-технолошка предност пред неразвиените земји и земјите во развој. Многу климатски протоколи и договори се преговарани и потпишувани на меѓународен план, но истите не се почитувани дома, ниту од едните ниту од другите. Парискиот Договор е најсвеж пример за владино непочитување. Беа потребни седум години на дипломатско договарање за главните елементи на договорот и само една година по неговото ратификување од страна на 186 држави, Трамп ги повлече САД од договорот. Изгубена е над една деценија во политички игри а во меѓувреме сите влади си делуваа по нивните сопствени стандарди во експлоатирањето на природните ресурси и емисијата на гасови.

Беше прашање на денот кога и како овој дисбаланс ќе генерира состојба во која ниту технологијата, ниту знаењето и моќта нема да бидат доволни да се носат со сегашната непозната и неискусена ситуација. Само да потсетам дека пред Ковид пандемијата долго време се навестуваше нова финансиска и економска криза. Сите глобални економски параметри беа за прв пат во таква комбинација- ниска инфлација, ниски цени, ниска невработеност, низок економски раст. Ниту една генерација економски експерти и теоритичари не искусила ниту пак можела да претпостави дека ваква комбинација е реално можна на економски план.

Конечно, денот на Ковид-19 стигна и стана тема број еден во сите земји на светот. Сега сите очи се вперени кон владите и научниците, истите тие кои до вчера ветуваа подобра иднина преку политички идеологии, закони, технолошки иновации и стандарди за индивидуалните слободи и човекови права. Денот Ковид-19 ги смени правилата на игра!!! Предикаментот на пандемијата сега се користи како причина за глобалната здравствена криза која е главен претекст во образложувањето на ситуацијата и следствено на нужните политичко-економски мерки и политики. Властите и научниците сега (повторно) ветуваат дека ќе сторат се што е во рамките на нивните можности. Не е изненадувачки што сега властите зборуваат за нивните можности а не за нивната моќ, затоа што е очигледно дека обемот и влијанието на пандемијата е вон нивните најлоши претпоставки и замислени сценарија. Додека едните се обидуваат да разберат што и зошто пандемијата ни се случува, другите даваат дисонантни препораки и образложенија за пандемијата. Покрај формалните политичко-научни информации, обичниот човек добива религиозни, конспиративни и шпекулативни информации за ширењето и битката со Ковид-19. Како што минува времето се повеќе се наметнува прашањето колку долго ова ќе трае, дали превземените мерки се релевантни и даваат очекувани резултати, кои се последиците врз сето она што значи живот на граѓанинот и системот кој го викаме држава. Кога владите се збунети од нешто непознато, а непознатото според нив не може да се контролира, тогаш владите делуваат збунето, несигурно, уплашено, затоа што стравот на човекот од власта (за среќа, власта е составена од обични смртници) се пренесува на институциите и нивните одлуки. Под притисокот на глобалниот стрес, здравствената криза се трансформира во финансиска, па економска. Се повеќе се зборува за глобална политичка и хуманитарна криза, недостиг на храна, вода, енергија и ресурси за нормален живот на поединецот.

Кога политиката, бизнисот и науката се под спрега на бизнис интересите тоа го викаме опасно време за човештвото. Кога не се, тогаш тоа е уште поопасно и непредвидливо време за човекот. Еден дел на владите (земјите во развој и неразвиените) не успеваат да гледаат на пандемијата како долгорочен процес со која треба да научиме да живееме. Многу им се брза да ја откорнат пандемијата и да се вратат на наративот на оддржлив раст и економски развој, со што ќе се ослободат од стресот и владеат релаксирано. Вторите пак (богатите и геополитички влијателни земји), брзо сфатија дека пандемијата е нова можност за економски и политички профит на долгорочен план. Навикнати да наметнуваат стандарди и правила на игра на глобален план, овие земји ја искористија својата технолошка и политичка предност во развојот на вакцини против пандемијата. Сега сме сведоци на глобалната трка за вакцини, во која беше важно кој ќе биде прв во нејзиното откривање, и сега кој ќе продаде повеќе. Хаосот на информации за ефикасноста на вакцините е нова форма на цензура на знаењето, затоа што во време на глобална трка за моќ и престиж во здравствена криза многу се манипулира со податоците и се крие вистината за (ефектот на) вакцините.

Како отсекогаш во минатото, така и сега, властодршците имаат песимистички или оптимистички планови и сценарија за иднината на кризата. Иако дијаметрално спротивставени, владите користат слични контролни механизми во време на кризни состојби, со разлика што превземените мерки се различни по форма и обем. Според мене многу важна детерминанта е дали сте песимист или оптимист во вашите определби за справување со кризата. Оптимистите имаат голема предност пред песимистите затоа што нивната имагинација, очекувања, планови и акции  водат кон позитивно решение на тековните проблеми и секако подобра ситуација од сегашната. За разлика, песимистите се многу внимателни со мерките, немаат јасна визија за иднината, односно сакаат да бидат на сигурно со проверените стандарди на делување, кои по правило се конзервативни и отпорни кон промени. Затоа оптимизмот и кохерентноста се важен предуслов за напредокот додека песимизмот и претпазливоста водат кон стагнација и заостанување.

Ефектите од глобална на домашна сцена

 

На домашна сцена јас не ги држам за одговорни само власта, опозицијата и институциите. Целото општество ни е во голема збрка и уште поголема импровизација на државотворност. Имаме многу нејасни контури во имагинацијата за државата, те свртена на запад, те свртена на исток, едните се патриоти другите предавници зависно од тоа од која година почнале да ја бројат историјата, на хартија имаме мултикултурна граѓанска држава која во реалноста концентрира дуополна моќ во политичките партии на власт и нивните бизнис партнери. Главен кривец е народот кој цело време не знае што сака, односно има замаглена визија на локализирано-етничка историја, комплекс на помала вредност, култура на жртвено јагне и бескрајно издржлива козја љубомора и завист. Сето тоа пропратено со неработа и итрина да се изигра системот на државата, законите, да се подмити некој ситен бирократ, да се помине преку ред на шалтерите, да се вработи некој преку врска, да се добие одлична оценка без знаење, да се добие пензија со купување на стаж, да се држат ниски откупни цени за земјоделците, да се исклучат сиромашните од добивање еко кредити, и многу други чуда и глупости. Јас немам доволно фантазија за да замислам како би требало да ни изгледа државата. Секој обид за метафоричен примерок ми пропаѓа. Сакаме да имаме германски плати и економско-социјални гаранции од државата со народ и елити кои меѓусебе сè крадат и корумпираат, трошат повеќе отколку што произведуваат и се повеќе сè мразат. Таква формула или хемиски елемент не постои во Менделевиот систем.

Овој народ многу е умешен да најде виновник меѓу министрите, премиерите, претседателите, градоначалниците и сето она што држи висока позиција. Како да има кратка меморија или е слеп кога гледа дека целиот државен апарат, од врвот до дното се однесува како паразит. Покрај редовната плата мора да мотивираш некојси анонимен бирократ со „кафе подарок“, вечера или кеш и што ли уште не, за да ја одработи задачата или сервисот за кој што е работно одговорен. Листата на подароци е стандардизирана во нашата корумпирана држава уште од претходниот систем. Граѓанинот се расфрла со подароци и кеш по сите шалтери, кафулиња и скриени ходници, исто како кога оди на свадба, па дарувај го портирот со сокчиња, чистачката со кафе, курирот со чоколадо, помладиот референт со ракија, па постариот со некое вино, оној следниот до него со бомбоњера, се додека стигнеш до главниот уредник на паралелниот наплатен систем – кеш во денари или девизи. За возврат, власта и нејзините медиумски труби ни ги бројат пакетите на пандемиска помош. Сега го кројат петтиот пакет. На секои три месеци еден пакет, што за македонскиот граѓанин значи два месеци гладен, еден месец полусит. Подеднакво за сите, нема тука разлики, сите што се полнолетни и евидентирани во системот како ранлива категорија ќе добијат државна милост од 6000 денари. Ако ви треба повеќе ќе треба да почекате следни 3 месеци и секако да се снајдете како знаете и умеете. Ако пак газдата на фирмата не ви ја исплатил Ковид-платата, власта ќе му ги блокира сите банкарски сметки така што нема да може да ви ги исплати и редовните плати. Така тој за кратко време ќе се збогати со вашите и државните пари. Па нели ни требаат стабилни и крупни капиталисти во оваа држава, креативни во иновациите на акумулирање на капитал.

Не знам до кој пакет ќе издржи оваа власт, но секако не ја разбирам што се обидува да дели пари на народот знаејќи дека главната каса е празна, додека тајните каси на корупцијата работаат со полна пареа. Патем, повторно се обидува да ја пополни касата со парите на народот терајќи ја полицијата да дежура на секое ќоше и да казнува. Пакетите се многу лошо спакуван популизам макар тие биле со најчистата намера да им се помогне на народот и економијата. Да се задолжиш за да дадеш помош е нелогична работа. Не оди тоа така оти од прастаро време човекот знае дека тој што дава треба да има доволно за себе и пред се големо срце. Велат дека државата нема доволно пари затоа што неможе да си печати пари како ЕУ, САД или Јапан. Голема лага. Државата нема пари затоа што имаме неефикасен економски модел, поинаку кажано некој го краде вишокот што го произведуваме. Нашата држава од 1990 наваму мора да позајмува секоја година за да ја покрие буџетската дупка на администрацијата. Сега уште повеќе за мерките против пандемијата. Попат очекува неповратни средства од ЕУ и другите богати земји.

Дали сето ова ви навестува дека светот се променил, заедно со нашата држава и нејзините елити? Светот се менува секој ден. Некој според сопствена волја, некој поради тоа што мора. Македонија е ова второто, се менува поради другите, не поради своите граѓани. Секоја новоизбрана влада значи дисконтинуитет на претходно стореното, започнатото, макар тоа било успешна приказна. Секоја новоизбрана влада наследува празна каса и се подолга листа на долгови. Секоја новоизбрана власт го зголемува буџетот на државата затоа што државниот апарат е најголемиот работодавец. Седум од 10 млади веруваат дека таму некаде, надвор од Македонија е подобро и поубаво да се живее. Не се гледаат себеси во иднината на оваа мала земја, прават планови и чекаат прва прилика да си заминат засекогаш. Имаат визија за себе, но не во својата родна земја поради тоа што знаат дека не вреди да се надеваат дека ќе имаме поспособни политичари и бизнисмени. Тоа им е наметната визија затоа што се сведоци на пропаѓањето на нивните родители, изгубените генерации кои 3 децении чекаа и се надеваа на подобро утре. Не е лесно да имаш економски исцрпени родители, социо-културолошки деградирани и обезвреднети од политичко-капиталистичкиот јарем, знаејќи дека цело време е грда копија изнесен од децата на комунизмот. Триесет години вештачки промени не изедначија со економскиот стандард на Албанија. Само за пример ќе ве потсетам на просечниот приход на почетокот на 90-тите. Кај нас беше минимум 150 германски марки, во Албанија 5 марки. Замислете, 30 пати поголема плата се стопи за 30 години. Тоа значи Албанците имаа огромен напредок а ние катастрофално назадување. Тогаш Бугарите доаѓаа да ни продаваат ефтини бугарски производи на пазар, сега истите доаѓаат на шопинг туризам, затоа што сме поефтини. Катастрофа невидена поради имбецилните политички манипулации и грабеж организиран од државниот апарат.  Држава не се прави со позајмени концепти, закони и пари, исто како што куќа не се гради без темел и столбови. Препишувањето на законите на ЕУ е лесна работа, ама какво фајде кога нема знаење и волја за нивно спроведување. Сега, кога одеднаш целиот свет застана и почна радикално да се менува, ние продолжуваме по старо, тргни-застани со ЕУ интеграциите, пандемијата, економијата, пописот, образовните реформи, изборниот закон…и така, Македонија останува оаза на класично заостанување во светот кој забрзано оди таму каде што нашите елити не сакаат или не се способни за таков натпревар. Светот што го знаевме до пред пандемијата е многу променет а ние во меѓувреме може да продолжиме да се залажуваме дека сме на едната или другата страна на тој пат.

Февруари 2021

 

https://4rrr.wordpress.com/2021/02/16/%d0%ba%d1%80%d0%b0%d1%98-%d0%bd%d0%b0-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%be%d1%82-%d1%88%d1%82%d0%be-%d0%b3%d0%be-%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d0%b5%d0%bc%d0%b5/


Sali MemedFebruary 12, 2021
79490293_10218032638582139_6410608765137059840_o.jpg

2min169
Демографијата како наука се стреми да ги проучува движењата на населението и нивниот развој, користејќи квантитативни податоци. Демографијата како наука е гранка на статистиката, чии истражувања се насочени кон биолошките, миграционите движења и промените во демографските стуктури. Како интердисциплинарна наука, поврзана е со математиката, социологијата, антропологијата, географијата и други сродни општествени науки.
За демографијата на ромското население, како во Европа, така и во Македонија, се до средината на XX век многу малку се знае. Дотогаш, многу од истражувачите и патописците, Ромите ги спомнувале единствено само контекстуално без детални информации за нивната општествено социо-културна состојба. Пред се, кога велам, значи, сакам да потенцирам, дека детална анализа за демографијата на Ромите, мора да вклучува квалитативни податоци за нивната миграција (локална, национална и континенатална), општествено-политичката состојба на самата територија каде престојуваат, нивната социо-економска ситуација и условите кои поттикнуваат промени.
Сериозни податоци за демографијата на ромската заедница во Македонија, започнуваат ко крајот на XIX век, со истражувањата на неколку европски истражувачи (Тимаев, Ами Буе, Васил К’нчов). Во своите ракописи укажуваат на статистички податоци за присутноста на Ромите во Македонија, согласно нивните теренски истражувања по градови. Така на пример, во Битола во триесетите години на XIX век, живееле повеќе од 2.000 Роми (С. Станинска, 1999:219), во Прилеп, кон крајот на XIX век, живееле над 1.700 Роми (К’нчов, 1990:236). Во Дојран и Дојранско, регистрирани биле 320 Роми (Павловиќ, 1925) а во Струмица 160, додека во Штип, егзистирале над 500 Роми (К’нчов). Кон крајот на XIX век, бугарскиот етнограф Васил К’нчов, забележал над 1100 Роми во кумановската каза.
Состојбата во Ромите во градот Скопје, во почетокот на XX век изнесувала над 7.500 припадници на ромската заедница од кои 1,41 % процент биле муслимана додека 0,40 проценти биле Роми православни. Во Охрид живееле 600 Роми, во Струга 220, Кичево 84, Велес 600.
Според наведените податоци од многу автори, може да се забележи дека во XIX и почетокот на XX век, бројот на Ромите кој егзистирал во Македонија било од 49.000 до 55.000 од околу 2 милиони вкупно население во Македонија. Сепак, овој податок не може да претставува квалитативен и вистински податок ако се земе предвид дека територијата на Македонија била поголема а во податоците на авторите вметнати се бројки и за Лерин, Костур и други помали територии кои сега се наоѓаат во соседството. Но исто така, може да се заклучи дека бројките на ромското население може да бидат и поголеми бидејќи истражувањата на авторите не се територијално опсежни и не ја отсликуваат целата територија на Македонија.
Би сакал да истакнам и неколку податоци за повоениот период кај скопските Ромите. Во 1909 година, градот Скопје имал над 50.000 жители или околу 9.500 семејства од кои 500 биле ромски. Демографски ако се пресмета дека едно семејство броело 6 члена, може да се заклучи дека околу 3.000 Роми, живееле во Скопје и токму затоа авторите (Тодоровски, 1968 – “Необјавена статистика од 1909)) се претпоставува дека Ромите биле трет народ после Турците (14.000) и Македонците (11.800). Помеѓу 1918 и 1925 година, во Скопје се забележуваат голем број на скопски Роми (Цветко Костиќ, 1934 – Цигани у Скопљу). Топаанчаните биле околу 750, Ковачите заедно со ковачите Колари 400, Бугурџии 150, Џамбази 750, Маџури околу 1000, Решетари и Клинчари 300.
Сепак, официјалната статистика од страна на тогашна Југославија, започнува да ги евидентира Ромите во споите пописни листи како Цигани.
1948 1953 1961 1971 1981
19.500 20.462 20.606 24.505 43.222
/ 1,5% 1,4% 1,4% 2,25
Во Македонија, после независноста, во 1991 година по извршениот попис биле евидентирани 52.103 Роми. Симптоматична е евиденцијата после 3 години, односно во 1994 година, каде се забележува дека бројот е опаднат за околу 5.000, односно во 1994 година евидентирани се 47.408 Роми. За анализа на овие податоци, мора да се земе предвид општествената ситуација во која се наоѓала Република Македонија но и ромската заедница. Најнапред се поставува прашањето зошто пописот од 1991 година е повторен после 3 години и истиот не е признаен од страна на мнозинското население во Македонија. Овој факт е доволно само причина по себе, да се заклучи дека сакајќи да се задоволат одредени етнички заедници, Ромите, како најмаргинализирана и општествено политички нестабилна, била оштетена во тој период. Еве уште еден факт, Пописот на население во 1994 година, се спроведе од 27 јуни до 5 јули. Пред тој период, енормен број на ромски граѓани се враќаат од Северна-Рајна Вестфалија кои беа како азиланти. Иако нема официјално бројки, сепак професорот Петровски тврди дека околу 10.000 Роми ја напуштаат Македонија во 1987 година од кои околу 60 проценти се враќаат во Македонија до 1993 година. Од нив само во Шуто Оризари се сместуваат во 150 азилантски бараки односно околу 700 лица, а останатите добиваат парична помош и живеат во своите поранешни домови односно куќи. Доколку бројот на Ромите во 1991 година изнесувал 52.103, тогаш како е можно бројот за три години да се намали за 5.000, ако се земе предвид дека се организираше институционално враќање на Ромите од Германија, пред пописниот период.
Статистичкиот апсурд да е уште поголем, Во 2002 година, официјално во Шуто Оризари се попишани, околу 23.000 граѓани од кои над 70 проценти се Роми. Според избирачкиот список во последните десет години, како граѓани од Шуто Оризари, заведени се околу 21.000 граѓани.
Правото на етничка определба е загарантирано со Устав и закон. Чувството на припадност е единствениот критериум за определба на припадноста. Во Македонија, постојат Роми со православна вероисповед кои го носат етнонимот к’рци, мср’манг’ри, постојат Роми кои зборуваат албански јазик, постојат и Роми кои го говорат турскиот јазик. Сепак, нивната етничка определба е ромска. Податоците за Ромите во Македонија, после 2002 година официјални не се познати. Во 2021 година ќе се спроведе Попис на население, каде покрај статичното резидентно население, ќе се попишуваат и граѓани кои живеат надвор од границите на државата.
Автор:
Даниел Петровски, етнолог и антрополог
магистрант при Институт за фолклор “Марко Цепенков“

Sali MemedFebruary 9, 2021
Nezdwt.jpg

2min73
Ви се обракам со сета доверба кон Вас и кон нашиот семокен и семилосен господар, без ниет да му наштетам на било кој. МОЛАМ да го одвлечам вашето внимание oд нашето слепило. Можеме ли да си ја дозволиме мудречката изрека; каков народ такви избраници. Што ќе посееш, тоа ќе жнееш.
Јас знам дека со постигнатите резулатате на партијата ОПЕР Градоначалник, Пратеник Министер, преку 80 вработени во Извршна власт, 100-тина во јавни претпријатии во минатото, не сме се исцрпиле ниту сме се умориле. Ама знам дека можеме да се движеме напред, покажавме дека умееме да се сносиме со државни високи функции.
Ова не смее да остане во наш заборав, туку секавање кон нашата историја и идеал на денешната генерација во надминување на сопствените маани, себични и алчни ега во дестинација кон еднаквите.
Сакаме ли да милуваме дека имаме колонијален менталитет, дека самите си уживаме со заробена свест, дека од пред очите не можеме да ја одвлечеме заблудата, ушите од затворот на незнаењето, разумот од болест на неуки водичи. Нашите души ги заробивме со слепа горделивост. За ова никој не може да ни биде чувар. Тука е величината на учењаците. Политичките партии не служат за победа на своето его, туку за победа на интересите на сопствениот народ.
Деновиве ќе стартува кампањата за попис на населението во РСМ по 19 години. Колку и дали овој попис за нас е од огромно значење? Ќе влеземе ли консолидирано и со несебичен ангажман да ја отфрлиме флеката на нашата авто асимилација?
Да, нашата партија две децении креира инклузивни политики со идентичен реципроцитет према секого. Се бориме во континуитет со жонглери кои го понижуваат нашиот профил.
Ние веке знаеме дека архитектот на нашиот модерен вагон е нашиот глас и идентитет. Значи без правилна употрба на гласот и идентитетот нема реципроцитет ниту иднина.
Затоа, од денес и покрај сите потешкотии од пандемијата секој ром да се крене на акција за потврдување на нашиот идентитет. Ве повикувам сите независно на политичка партија, граѓански сектор, интелектуалци, Роми од Европа, во секој Ромски дом, секој ден да се појави по некој наш волонтер од врата до врата, да ги пренесе вредностите на пописот, да го слушнат нашиот глас, Ве молам. Резултатот на пописот ке носи промени кои ке бидат реални за нашите амбации во процесот на нашата интеграција. Тие волонтери ќе говорат за иднината на Шуто Оризари, за иднината на сите населени места со Роми. Сега е потегот на Вашата храброст а не пониженост и срамност од сопствениот идентитет.
Ајде да не свртиме грб на самите себе си.
Со слоганот ‘‘ ДА ЈАС СУМ РОМ’’ќе градиме стабилна иднина. Да не заборавиме, дека реалната наша бројка, ќе се одрази на нашиот колективен просперитет.
Алчните празни политики на незнајковците, боцкаџиите, чукачи на функционерски врати и така наречените деполитизирани со ментална колинијлна свест, сега да ги оставиме на заборав. Не е време за огорченост од слепи водачи, јаничари кодошејки се еден на друг. Тоа е најсрамното нешто што може да го доживува еден народ. Ромот да биде волк за ром. Никогаш не бев по натажен како денес од ова самопредавсто со слоганот ‘‘ јас сум најдобриот‘‘.
Сега е ред да се покажеме дека сме најдобри со душата на РОМАНИЗМОТ- напред! Сите на пописна акција.
Со Ваша милост
Неждет Мустафа

Sali MemedJanuary 27, 2021
27-JANUAR.jpg

1min57

Европска Комисија, Брисел

https://ec.europa.eu/newsroom/home/itemdetail.cfm?item_id=29023&newsletter=177

Во 2016 година на почетокот на мојот директорски мандат во РЕФ добив покана од Европската Комисија да учествувам во одбележувањето на 27 јануари. Со овој настан се одбележаа пет години од усвојувањето на резолуцијата на Европскиот Парламент за Денот на Спомен на Холокаустот. Таа година настанот беше посветен на Ромите и нивните жртви за време на Нацизмот. Во формално-политичкиот дел на агендата на говорници немаше ниту еден Ром, односно збор имаа двајца Евро-комесари, од директоријатите за граѓани и за правда. На учесниците исто така им се обрати претседателот на еврејска организација од Франција која имаше мисија во пронаоѓањето на масовните гробници на Евреите и Ромите. Тој истакна дека нивната организација пронајде над 200 масовни гробници во Русија, Белорусија, Полска, Украина и Молдова кои и ден денес не се одбележани ниту имаат некој споменик за жртвите Роми. Беше потенцирано дека Европската Комисија вложува големи напори споменот на Холокаустот да биде дел од колективната меморија на Европа, вклучително и следните генерации преку поддршка на образовните институции и граѓанските организации.

Во 2021 година, денес одбележуваме 10 годишница од усвојувањето на парламентарната резолуција. Колку знаеме за Холокаустот и за нашите жртви? Колку за тоа учат нашите деца во училиштата, и колку нашите граѓански организации и политички партии се активни на оваа тема? Дали е доволно за нас некој, таму далеку во Брисел или Стразбург, да организира настан и не спомене нас Ромите како жртви на едно мрачно време во Европа? Настаните во Брисел и во Стразбург имаат симболични пораки и скромна медиумска покриеност.

Во Брисел истата година Комисијата покани еден Ром од Романија (Nicolae Caldarar) кој имаше среќа во преживувањето на Холокаустот. Беше облечен во шарен џемпер, со голема и неуредна брада. На чевлите имаше кал поради тоа што не стигна да се облече и спреми на време. Романските граѓански активисти го собраа рано наутро, околу 2 часот по романско време, за да го донесат со авион во Брисел. Калта беше оргинална, со потекло од неговото село, а облеката очигледно не се вклопуваше со гардеробата на учесниците, вклучително мене, облечени во скапи одела, фустани, вратоврски итн. Николае збореше на ромски, водителот на англиски а преведувачот од Романија (истиот граѓански активист кој го собра од село) мака мачеше со преводот од ромски на англиски. Ако ја прочитате веста од линкот (на англиски) таму ќе најдете скратена и модифицирана верзија како резиме на приказната на Николае Калдарар. Тој на ромски јазик се пожали дека е многу болен и многу сиромашен, дека романската држава не му дава пензија како жртва на Холокаустот, дека неговите деца се невработени и сиромашни па затоа не можат да се грижат за него. Живее сам во мала селска куќа, а жена му починала пред неколку години. Преведувачот неколку пати го прашуваше за депортацијата во 42 година, за неговото семејство и соселаните кои морале да пешачат стотици километри до кампот во Молдавија. Кажа неколку реченици за кои се сеќаваше како осум годишно дете, за големиот студ додека се криеа во шума цела една зима. Неговата приказна беше изгубена во преводот затоа што Николае повеќе збореше за тековните проблеми отколку за страдањето од Нацистите. Не знам дали останатите учесници осетија различности меѓу изјавата и преводот, но целата таа ситуација мене ме направи да се чувствувам непријатно со заклучок дека дури на на вакви настани од голема историска важност, гаџованските институции и нашите така наречени активисти, импровизираат  како најлоши аматери.

Есма Реџепова беше дел од настанот со два настапи, помеѓу приказната на Николае и на крајот на говорите на политичките претставници на ЕК. Настапи со нејзиниот скратен оркестар. Есма беше заморена од летот и едвај испеа по две песни во двете паузи. И тие патуваа рано наутро за Брисел. Како што ми кажа Есма, со која разговарав после настапот, Комисијата им купила таков билет, во ист ден доаѓање и заминување. Ненаспана и заморена од патот, со нејзините во тоа време 73 години, разбрав зошто го немаше гласот на нејзината песна на кој цел живот бевме навикнале. Есма ми се пожали дека е заморна од патувањата и турнеите и дека годините си го прават своето. Го прифати овој настап со лош патувачки аранжман поради нејзината посветеност и предаденост да придонесува во промовирањето на ромското прашање. Очекуваше да има повеќе Роми во зградата на Комисијата и праша каде се. Јас и реков дека за жал, само јас, Николае и неговиот преведувач сме Роми на овој настан. Одговори дека е разочарана и дека следен пат ќе преговара повнимателно. За жал тоа беше мојата последна средба со неа, некаде при крајот на истата година Есма замина од овој свет.

После разговорот со Есма му пријдов на Николае и му се обратив на ромски. Прво се зачуди што му се обратив на ромски јазик а потоа ме праша дали сум Ром, од каде доаѓам. Му кажав дека доаѓам од Македонија и дека го разбрав се што кажа од говорницата. Ми кажа дека е гладен, дека немале време да јадат доручек, а сендвичите во авион биле скапи за него. Го прашав дали ќе го платат за неговото доаѓање во Брисел. Одговори дека не знае ништо за плаќање, синот го убедил да патува во зима, со надеж дека после ова државата ќе му даде пензија. Скришум од неговиот преведувач му дадов пари и му реков да не му кажува. Ова тука не го пишувам за да се пофалам дека дадов некому нешто, туку да споделам чувство на бес на нашите активисти кои користат секоја прилика да заработат дури од старите измачени Роми, како што е Николае. Ова чувство неретко го имав на многу настани и состаноци организирани во името на Ромите, каде што поголемата штета и аматеризам доаѓаа од нашите ромски активисти. Поради ваквите „ловци“ многумина од нас не можеме да зборуваме и отворено ги критикуваме гаџованските организации. Двајцата евро-комесари (Dimitris Avramopoulos и Věra Jourová) заминаа многу задоволни затоа што ова беше прв настан од ваков тип на оваа тема. Да се скрши мразот на молчење на тема Холокауст на Ромите во Европската Комисија не е лесна работа. За жал, овој настан беше иницијатива на еврејската организација од Франција, која заедно со Комисијата го кофинансираше настанот. Денес, немаме никакви информации ниту знаеме како се одбележува овој ден во Брисел. Затоа ви праќам банер на Комисијата од 2021 година.

Јануари 2021

Надир Реџепи


Sali MemedJanuary 9, 2021
Nadir.jpg

1min94

“Во време на Југославија бевме како кучиња кои не смеат да лајат против државата ама бевме најадени, Во демократска Македонија можеме да лаеме колку сакаме ама нема што да јадеме“

        Цитат на непознат граѓанин во радио емисијата Стадион на Канал 77

 

Во една од моите претходни текстови напишав дека светот е во очекување дали ќе има мирен трансфер на власта во Соединетите Американски Држави. Таа дилема остана во мислите на естаблишментот на западните демократии притоа осудувајќи ги насилните протести во Вашингтон на 6ти јануари. На CNN се изнаслушавме многу квалификации за Доналд Трамп, дека е социопат, диктатор и хушкач на омраза кон институциите и се што е законска норма во САД. Додека ги пишувам овие редови на текстот стигна вест за изјавата на Трамп кој кажа дека нема да се појави на инаугарицијата на Џо Бајден. Ако биде така, тогаш мирниот трансфер на власта ќе го нема церемонијалниот дел пред јавноста во кој симболично се ракуваат двата претседатели, едниот на заминување вториот на доаѓање.

Ние во Македонија ова го искусивме во април 2017 година и барем за вакви дестабилирачки настани имаме подобро искуство во однос на американците. За триесет години ги преживеавме сите екс-Југсловенски војни, во кои не знаевме на чија страна да бидеме. Ако се сеќавате добро, на почетокот нашите политички лидери-комунисти (кои преку ноќ станаа демократи), беа за некоја лабава конфедерација, па потоа за скратена Југославија (без Словенија и Хрватска), за да на крајот излезат од федерацијата со трик-референдумско прашање за независна и самостална држава. Во меѓувреме, сите девизни резерви и воена технологија беше однесена од режимот на Милошевиќ а нам ни останаа патиштата и фабриките со стара технологија. Со насилно опљачканите пари од Македонија и останатите републики ја финансираа војската на Милошевиќ. Најдобар пример за тоа е Есма Реџепова и Стево Теодосиевски чие штедење беше блокирано во Југо Банка. И украдоа 5 милиони марки штеден влог на нашата миротворка, која преку 40 години работеше и патуваше низ светот промовирајќи ја македонската и ромската музика.

Кои се официјалните објаснувања за настаните во 2017та кај нас и овие од пред неколку дена во САД? Во двата случаи доминира наративот дека граѓаните се изманипулирани и заведени од десничарските партии, кои беа на власт а кои мораа да си заминат поради изгубените избори. И во двата случаи изборните резултати беа со многу мала разлика, скоро пола-пола, во која и едните и другите прогласија победа. Епилогот кај нас заврши со мистериозното бегство на Груевски во Будимпешта, додека америчките институции сакаат предвреме да го избркаат претседателот Трамп затоа што не веруваат во него и неговите следни постапки. Уште една заедничка паралела на јавните дискусии во Македонија и САД, е таа што се обвинуваат Груевски и Трамп за главни поддржувачи и организатори на насилството и омразата кон институциите или спротивната политичка опција. Кај нас тепаа пратеници, во САД тепаа полицијаци и кршеа мебел. Кај нас носеа знамето на државата, на ВМРО и сонцето од Вергина, во Вашингтон, знамето на Америка и на конфедерацијата од граѓанската војна.

Медиумите и политичките аналитичари долго расправаа кај нас, сигурно ќе дебатираат и во САД, за штетните импликации врз угледот на државата, врз демократијата и уставот, стабилноста и просперитетот на државата и многу други последици произлезени од овие протести. Она што и во едниот и во вториот случај не се дискутира е кои се овие луѓе (што беа заведени) и зошто дојдоа од сите страни на државата за да насилно влезат во Собранието, или Капитол Хил во САД? Едноставниот  и прв одговор е – тоа се сиромашните граѓани на Македонија и САД, луѓе кои изгубија многу (или се) во изминатите 30 години, а кои наивно поверуваа дека е можно да се изведе граѓанска револуција по теркот на Француската Револуција. Иако од Француската Револуција поминаа преку 220 години, митот за неа дури и денес им служи на политичките елити во мобилизирањето на масите следбеници. Револуцијата на гладните донесе привидна слобода и единство во француската држава, ама не ја намали сиромаштијата и моќта на елитите. Сиромаштијата и моќта сеуште постојат и се поседувани од истите класни категории. Последователно, кај нас ништо не се промени после 27ми април, 2017, или пак сега ќе се промени во САД, со доаѓањето на Бајден. Да не се лажеме, еднаквост, правичност, праведност и слобода се истрошени зборови во вокабуларот на политичките елити. Немаат значење и смисол кој обичниот граѓанин го посакува или замислува за својо живот, за своето семејство и соседство. Ќе добие практична материјализација само доколку се изборите сами, со труд, знаење и (само)организирање.

Зошто сиромашните граѓани се решиле да манифестираат насилство во нивните протести? Затоа што можеби не гледаат друг избор или опција во справувањето со системот на моќта, со елитите кои се менуваат циклично, кои цело време зборуваат и ветуваат а сето друго останува исто. Затоа што секој ден добиваат лажни, полу-лажни и политички скроени информации, пораки, популистички флоскули, ветувања, анализи (на анализи) и маратонски реформи на закони и одлуки. Сиромашниот граѓанин не е само гладен и збунет, туку е уште повеќе бесен од стресот на дневната политика, во која опозицијата ја криминализира власта, и обратно – а во меѓувреме не можете да приуштите достоен оброк, образование или облека за вашите деца. Главното прашање е зошто „јас“ да не бидам анархичен кога власта е анархична, корумпирана и во спрега со криминалот? Во резонот на демонстрантите во Собранието остана краткото задоволство што беа фактор (макар неколку часа) за промени во општеството, додека овие во Вашингтон си направија “селфи“ и зедоа понекоја успомена од мебелот на Капитол Хил. Сите тие не знаеа што ќе прават после влегувањето во Собранието/Капитол Хил. Кај нив посилен беше гневот на сиромаштијата отколку резонот – што после насилното завземање на Собранието/Капитол Хил. Не станува збор за кратковидост на демонстрантите поради тоа што тие веруваа во оние што ги поттикнаа така да размислуваат и однесуваат. Кај нас пратениците отвараа врати, во Вашингтон десно ориентирани полицајци беа инфилтрирани во организирањето на протестите. Разликата е што САД имаат критична маса на професионалци и независни институции во своето делување. Кај нас се е под чизмата на власта, макар таа владеела криминално и вон законските норми.

Која е поентата и заклучокот на овој текст? Прво, демократијата влегува во рулет фаза во своето функционирање како општествен систем на уредување. Ако демократијата ја читаме како скриено име на капитализмот, тогаш најверојатно е дека таа и понатаму ќе ги служи интересите на богатите 1% кои поседуваат 70% од светското богатство. Тој еден процент богати не е спремен да се откаже од привилегиите на моќта и раскошниот живот. Тој еден процент богати веќе пет децении (од 1970 год) верува дека нема доволно ресурси на планетата за толку многу народ. Нивниот демографски стрес е поголем од стресот на сиромашните и затоа сме сведоци на контролирани војни за ресурси, територии и богатства во името на “демократијата“, слободата или човековите права. Неколку глобални анализи говорат дека капитализмот ја изгуби економската предност стекната преку грабежот од времето на колонијализмот. Истите заговараат нов модел на општествено уредување во кој богатите ќе мора да плаќаат поголеми даноци, за да има редистрибуција на приходите во општеството. Тестот за ваквите идеи пропадна во 2020 година, кога пандемијата наметна дебата за воведување универзален основен приход, без разлика дали луѓето се вработени или не. За жал, пандемијата уште повеќе го зголеми јазот меѓу богатите и сиромашните, профитот се зголеми повеќекратно кај богатите 1 % а сиромаштијата повеќе страдаше под немаштијата и здравствената диктатура.

Второ, во услови на глобална нееднаквост, во која средната класа е доведена на работ на сиромаштија (некаде исчезната), можно е да очекуваме многу нови “мини револуции“, ако може така да се наречат протестите од типот на 27 април 2017, или 6 јануари 2021. Во САД, прв пат демонстрантите се наречени домашни терористи. Поимот терористи досега по правило се употребуваше само за вооружените напади од страна на поединци муслимани (кои немаат врска со Исламот). Дали администрацијата на Бајден ќе започне домашен лов на “вештерки“ е едно од многуте прашања за следните 4 години, покрај справувањето со Ковид 19, гео-културната и геополитичка битка со Кина, Русија, климатските промени, меѓународните односи, итн. Не може да се предвидат точно последиците од следните протести, биле тие масовни, мирни или насилни. Можно е само да се предвиди дека јазот на нееднаквоста и неправичноста ќе продолжи да креира нестабилност во нашите општества. Нестабилноста носи непредвидливост, страдање на недолжните и секако нови форми на девијатно однесување во нашето секојдневие. Одмаздата на сиромашните ќе биде новата закана за мирот и просперитетот во следните 30 години. Во категоријата сиромашни за жал ги имаме сите класи, раси, етникуми и социјални категории. Според тоа, идните демонстранти не ќе можеме така лесно да ги дефинираме како лево или десно ориентирани, иако сите тие ќе бидат индоктринирани од владетелите и нивните опоненти. Лажните вести ќе се усовршуваат со напредокот на вештачката интелигенција така да нивната симбиоза со сиромашните гневни граѓани ќе биде нов инструмент за манипулација со јавното мнение. Можно е секоја следна одлука да ја легитимира државата со закон за поголема контрола на нашата слобода и однесување. Во некоја од послабите држави можно е власта да дојде во погрешни раце, на ловци на профит кои немаат култура на владеење туку само порив за заработувачка.

Да резимирам, јас не ги поддржувам ниту оправдувам насилните протести во Собранието и во Капитол Хил. Само укажувам дека такви настани ќе има се повеќе и насекаде поради фактот што човекот може да трпи неправда и сиромаштија до одредени граници. После тоа тој се побунува, бара правда и организира со сличните групи. Дали е тоа одмазда на сиромашните или бунт на општествено неуспешните, како некои кругови милуваат да квалификуваат, е сосем неважно затоа што сите тие луѓе се дел на нашата реалност, мината, сегашна и идна. Таа реалност низ вековите имала моменти на огромен дисбаланс и била причина за војни, економски кризи и промени во општественото уредување. Сите ние посакуваме и се надеваме на подобро утре а не сакаме да се промениме и покориме на човечноста и законите на природата. Манипулирањето со човечноста е можно да произведе нов Груевски, Трамп или недај боже Хитлер, режими во кои сиромашните се колатерална штета а елитите се збогатуваат. Манипулирањето со природата носат катастрофи, неповратно загубени ресурси (вода, воздух, почва, шуми, животински свет). Сето ова е јасна порака дека политиката треба да и се врати на природата, да престанеме да ја двоиме од физичкиот свет и климата. Ако тоа не го сториме, освен одмаздата на сиромашните, ќе ни се врати одмаздата на природата, која ќе има големи безбедносни импликации.

Јануари 2021

https://4rrr.wordpress.com/2021/01/09/%d0%be%d0%b4%d0%bc%d0%b0%d0%b7%d0%b4%d0%b0-%d0%bd%d0%b0-%d1%81%d0%b8%d1%80%d0%be%d0%bc%d0%b0%d1%88%d0%bd%d0%b8%d1%82%d0%b5/

 

Колумна – Надир Реџепи


Sali MemedDecember 25, 2020
Nadir.jpg

1min96

При крајот на годината непишано правило е да се сумира развојот на општествените процеси и промени, било тоа на организациско, локално или национално ниво. 2020та година ќе ја паметиме како година на глобален шок (или стрес), историски момент кој го промени животот и однесувањето на човештвото ширум нашата планета. Историјата на човештвото има доживеано многу глобални настани кои го променија светот. Пандемијата, без разлика дали е природна или човечка конструкција, ги има сите особини на настан од глобално влијание за кое неможе точно да се предвиди колку долго ќе трае и колкав ќе биде обемот на последиците. Сите претходни и идни планови, амбиции, навики и резон сега мораат да се прилогодат и ја земат во предвид пандемијата како фактор во нашето секојдневно делување. Без разлика на многуте научни, конспиративни и алтернативни анализи и (не)верувања за вирусот, тој е веќе реалност на сегашните генерации, без разлика дали сте млад или стар, богат или сиромашен, образован или не – сите живееме во поголема неизвесност, комплексност и хаос на информации.

Како и секогаш, во центарот на моето внимание е развојот на  ромската еманципација и нашите стремежи за социјална правда и еднаквост кои допрва ќе треба да ги артикулираме и аплицираме во ново светло и квалитет за време на здравствена, економска и хуманитарна криза.

Ромското прашање се врти во круг, односно се движи во циклуси каде правиме еден чекор напред, два чекора назад. Не успеавме да го задржиме оној мал напредок во позиционирањето на ромското прашање на меѓународен и домашен план. Тоа е така поради фактот што нема видлив и опиплив напредок – ако го има – тој е многу скромен и минимален. Во неколку области има стагнација, а во повеќето има сеопшто назадување. Да не звучам многу песимично, некој си напредок има (група на ентузијасти кои веруваат во тоа) во реториката и наративот на ромските граѓански организации и активисти, кои за жал користат новокомпониран  вокабулар и терминологија за старите проблеми. Значи, јазично нашите аргументи и факти се воздигнати на повисоко ниво, за да подобро нè разберат гаџованите и нивните институции, но од друга страна тие остануваат суштински неразбрани и помалку важни за сиромашните и обесправени Роми затоа што нивното секојдневие и маки останаа исти. Според моите принципи за разбирање на реалноста и причинско-последичните процеси, секогаш почнувам од сопствениот двор, кој во овој текст значи – ромската заедница.

Ромската заедница не успеа да изгради кохерентност и конзистентност во своето политичко, економско и културно делување. 2020та година е продолжеток на организациската декаденција, во која има отсуство на колективна-долгорочна визија, лидери кои разединуваат, и личности кои не се доволно спремни да ја превземат одговорноста за својата заедница. Некој ќе каже дека имаме лидери со визија и одговорност, и тука ќе се сложам дека ги има многу, но сето тоа е недоволно и немоќно за да се носи со бремето на повеќеслојниот културен, политички и економски натпревар. Нашите лидери, било политички или НВО-исти, останаа заробени под стегите во решавањето на локалните проблеми, на микро анализи и проекти со краткотраен здив. Сосем е јасно дека микро проектите се важни и потребни за нашата кауза, но од друга страна тие мора да имаат своја логичка поврзаност и координираност со колективните стремежи (еманципација и социјална правда). Повеќе генерации на лидери и активисти, немаат увид во големата слика за сето досега одработено. Има само голема поделеност, недоверба, фракции, ситни интереси и критика кон сето она што се обидува со скромно знаење и капацитети да одработи во некое ромско маало или населба.

Од ваквата култура на делување заморни се многу донатори и развојните агенции, кои освен пари не знаат што да прават или променат во своето резонирање и делување. Рака на срце, тоа не е така едноставно затоа што нивните приоритети и одлуки се  дефинирани и контролирани од нивните политички институции. Кога политиката меша раце во илјада-годишен проблем, треба да ни е јасно дека (засега) немаме моќ ниту лидери кои би можеле да ги променат ставовите и перцепциите за нас, за сето она што нас навистина ни треба. Згора на тоа, многу ретки се спротивставувањата кон финансиските подржувачи на ромското прашање од страна на нашите политички лидери и НВО-исти. Кога изостанува макар и достојно искажување на несогласувањата со нивните ставови и приоритети, многу од донаторите и развојните агенции веруваат дека се во право односно дека имаат правилно поставена дијагноза и решенија. Многу малку се зборува за нашата кауза и вредностите на еманципацијата и социјална правда, кои се универзално прифатени во цел свет. Навикнавме да ги слушаме донаторите и подлегнеме на нивните видувања за нашиот идентитет и потреби. За многумина од нив ромскиот идентитет е сеуште зацементиран од вредностите на средновековниот резон, и понатака не третираат како „други“, неважни за нивниот идентитет и култура, со премолчено правило – непожелни да бидеме нивни соседи или сограѓани. Сето ова значи дека ромската еманципација остана недоискажана вредност, непозната за државните институции, донатори и разно-разни експерти. Патот што го почнаа неколку генерации пред нас остана недовршен и за жал заборавен во нашите дела.

На меѓународен план, односно на ниво на ЕУ, усвоена е нова стратешка рамка за инклузија на Ромите до 2030 година. Новината е што за прв пат Европската Комисија и Парламент усвоија документ кој ќе трае после нивниот мандат. Сето останато е исто – оправданоста, целите, мерките и инструментите за реализација на ЕУ стратегијата се скоро непроменети. Ромите и нивните потреби се адресираат низ призмата на социјална инклузија во која основен постулат е дека сме исклучени од сите општествени текови. Од друга страна кохезивните политики и инструменти на ЕУ се скоро непостоечки затоа што Унијата има многу главоболки со демократските вредности и принципи од страна на неколку членки, преговорите за Брегзит, амбициозниот буџет за следните 7 години и борбата со Ковид-19. Социјалната инклузија како пристап и инструмент на ЕУ е исто така одамна недефиниран и оставен во рацете на членките да го дефинираат и практикуваат според своите интереси и потреби. Тоа значи дека ЕУ нема единствен пристап и механизми за социјално вклучување. Во некоја членка не е важно што сте сиромашни но важно е да ги уживате своите основни човекови права. Во друга мерките за социјално вклучување се фокусирани кон вработувањето, така да доколку во меѓувреме се вработите, претпоставката е дека ќе можете да се справите со останатите потреби и проблеми во вашиот живот. Мојата теза, за која пишував пред 10 години, е дека пристапот и механизмите на социјална инклузија на ЕУ се слаби и недоволни за да се остварат значајни резултати преку ЕУ стратегијата за Ромите. Без политички и економски консензус, социјалната инклузија е празна рамка, да не кажам социјален инжињеринг, која ќе троши многу време, напори и финансии, а притоа ќе нема основни предуслови за промени кај Ромите и гаџованите. ЕУ стратегијата е погрешно фокусирана на состојбите и ситуацијата во ромските населби и гета, затоа што со тој пристап се адресираат секојдневните проблеми, а од друга страна не сакаат да ги идентификуваат причинителите или генераторите за таквите состојби. Со таков пристап, ЕУ ги гледа Ромите како главни носители на одговорноста за својата сиромаштија, необразованост, невработеност, додека скоро да нема фокус кон системскиот дизајн на институциите, законите и манипулативното однесување на политичките/институционалните актери кон ромското прашање.

Неколку години наназад, особено оваа година, ромските организации посочуваат за системските недостатоци на државните институции и нивните политики во однос на реализирањето на политиките и програмите за Роми. Тоа е добар почеток но недоволно да се наведе само како констатација во јавните анализи од страна на граѓанските организации а да нема ефект и промени во однесувањето и одлучувањето на јавните институции. Моја препорака кон граѓанските организации и сите ангажирани околу ромското прашање е час поскоро да ги профилираат своите капацитети и знаења за системско размислување и динамиката на системите, кои се главните влијатели врз нашите животи.

Исто така, неколку години наназад, група на организации вложија многу труд и напори во убедувањето на ЕУ и нејзините членки да внесат мерки во стратешката рамка на ЕУ во однос на институционалниот расизам кон Ромите, сега наречен „антициганизам“. Јас сум многу против овој термин затоа што е против 8-Априлските одлуки од 1971 година, каде што се јасно отфрлени сите погрешни и погрдни имиња за нас, меѓу кои и зборот циган, zigeuner, gipsy, итн. Ако сме се избориле во последните 50 години во сите официјални документи и политики кон нас да се користи терминот Ром, многу погрешно е и збунувачки сега да усвојуваме нов термин за политиките кон нас. Ние сме Роми и јасно кажуваме дека постои специфична форма на расизам и омраза кон нашата популација во светски рамки. Анти-Ромскиот расизам не е ништо ново за гаџованските институции, тој е културен и политички менталитет на гаџованите во нивните идеолошки матрици за супериорност кон одредени заедници. Како што кажав порано, тој остана непроменет од времето на средниот век, додека низ вековите само формата и интензитетот на расизмот и омразата кон нас се менуваше кон полошо или подобро сценарио. Анти-Ромскиот расизам има свој илјада-годишен континуитет, и како што мојот колега Осман Балиќ кажа, неговиот врв го оствари Хитлер и неговите сојузници. Холокаустот целосно успеа да уништи 90% од ромската популација во Европа, а срамот на Европа остана непотврден поради тоа што никого не го интересираа бројот на убиени Роми, ниту пак што се е опљачкано од нас. Затоа предлагам да опстанеме на линијата на ромската еманципација и да не се идентификуваме со ретроградни термини за односот на гаџованите кон нас. Ние треба да го дефинираме анти-Ромскиот расизам во сите негови форми и детали, собираме факти и демонстрираме механизми во битката против расизмот. За жал, оваа година терминот „антициганизам“ влезе во академските кругови и дебати, што според мене е можно да предизвика нова збунетост кај формалните институции и последователно оправдание за немање доволно знаење и капацитети за „нов“ феномен, иако е тој тука многу одамна.

 

НА ДОМАШЕН ПЛАН…    

…прв пат избравме ромски пратеник од редовите на мнозинска партија, во овој случај член на СДСМ. Нашата повеќе-годишна активистка е сега народен пратеник, но не во името на Ромите, туку идеолошки определена на левиот идеолошки спектар. Ромите може да имаат очекувања од нашата пратеничка, согласно нејзината кампања и ветувања, но од друга страна требаше уште тогаш да им биде јасно дека нивните гласови ќе завршат на контото на СДСМ и БЕСА. Дали е добро или погрешно времето ќе каже, а ромската популација во Македонија сигурно ќе извлече нови поуки за демократијата. Досега имавме наши пратеници делегирани од ромска политичка партија, сега имаме Ром како член на мнозинска партија. И во двете опции нема идеално решение, затоа што секоја има свои предности и недостатоци. На крајот на краиштата сето тоа се сведува на знаењето, умешноста, храброста и доблеста на народниот избраник во парламентот, кој треба да процени кога и на која тема да дебатира, предлага, гласа за или против во процесот наречен парламентарна демократија. За овие 30 години на сите ни е јасно дека 1 од 120 гласа е скоро ништо, освен во кризни ситуации за опстанок на тенкото мнозинство на едната или другата влада.

На последните избори сите ромски партии поминаа катастрофално лошо, и тоа беше сосема очекуван исход. Не знам дали им е јасно дека ромската заедница нема потреба од толку многу партии, за кои не е јасно каде припаѓаат идеолошки. Симплифицираната коалиција со СДСМ и ВМРО е знак на политичка незрелост и стремеж за ситно-партиски цели и опстанок. Ова им одговара на големите партии затоа што имаат моќ да ви диктираат правила и однесување врз основа на добиениот број на гласови. Знаеме дека овој број е расцепкан и расштркан по сите можни основи и дека не вредат ама баш ништо сите тие силни ветувања и кампањи во ромските населби. И така, оваа година останавме без министер без ресор, неколку директори и позиции од третиот ешалон. Се надеваме дека ќе се „роди“ нова ромско-фокусирана институција (агенција или директоријат), за која сите одеднаш имаат свои „коњи„ за трка. Кога сме кај трката или натпреварот на внатрешен план (или меѓу нас самите), очигледно е дека има инфлација на групации, тајни договарања со Заев и екипа, вештачко заедништво и отворено непријателство меѓу ромските политичари. Тоа е демократија, дава можности за избор и одлуки…ама сепак е тоа демократија на ромски начин, со ситни, да не кажам ефтини, интереси за вработување на фамилијата и потесниот круг на партиски војници. Би сакал да верувам дека нашите политички партии, мислам ромските, не се виновни за ваквата политичка култура и однесување, оти тоа го прават сите останати. Во нашата рурално рудиментирана демократура партиите се поважни од државата и јавното добро, а ромските партии се мал одраз од политичкото огледало на ова општество. Малите политички играчи имаат мали интереси?! Не сум баш сигурен за ова равенство ама по се изгледа дека е така. Поради тој факт и односот на моќта, буџетот за 2021 година има помалку пари за ромската стратегија. Имало или немало предлог амандмани во расправата на Парламентот е сосем неважно затоа што и така знаеме дека во пракса не се трошат пари за Ромите дури и кога ги има во касите на државата или општините.

2020та година беше виртуелна година во работата на сите сектори. Facebook, Zoom, YouTube, Instagram и други платформи станаа секојдневни алатки за информирање, лобирање, заговарање, решавање, убедување, купување и продавање. Одеднаш сите имаат нешто да споделат, кажат, критикуваат, пофалат, чисто за да бидат во тек со виртуелните трендови. Девет месеци на виртуелен ангажман, состанчење пред комјутерот, да се каже нешто за да се каже, без да се мисли како тоа ќе се одрази во реалноста, и како искажаното/напишаното ќе биде прифатено од другите. Виртуелното опкружување сите не претвори во други личности, затоа што одеднаш стана лесно да бидеш дел од некој состанок, конференција и дебата, да изнесуваш полувистини и непроверени информации од дома. Сета таа домашна слобода и неформалност се префрли во виртуелниот свет, низ малиот прозор на овие платформи ги споделивме нашите приватни делови од нашите домови. Во последно време видов дека неколку платформи воведоа можност да ја маскираш својата локација, односно во позадина да ставиш слика која не е дел од твојот дом или соба. Значи виртуелноста, освен површноста во дебатите донесе и илузија за нас и нашето опкружување. Се сè прашувам како ќе биде после година дена, како и колку ќе ја користиме дигиталната технологија во креирањето на нови лаги и илузии, или колку (и дали) новите технологии ќе го подобрат животот на луѓето. За технологијата не важи насловот на овој текст затоа што таа веќе се претвори во неконтролиран феномен на ова време.

Блатантен пример за погрешно користење на дигиталната технологија е нашиот образовен систем. Нашите учители и професори, заедно со учениците и нивните родители се третираат за експериментални суштества. Маратонските реформи диригирани од политиката и незнаењето (на кои не им се гледа крајот) се покажаа катастрофално погрешни под тестот на Ковид-19. Одговорните министри беа повеќе заинтересирани за изборите отколку навремено одлучување и спремање на школите за настава во услови на пандемија. Сега веќе, ионака лошиот квалитет на настава пред пандемијата, е јасно дека образованието на децата е најголемата штета, која ќе има неизмерливи последици за иднината на нашето општество. Исклучените деца поради сиромаштија и предрасуди се повеќе исклучени од пристапот кон основните знаења, за социјализација и дружење нема никакви шанси, додека децата на богатите политичари и разни професии, штрајкуваат за физичка настава во средните училишта ама без државна матура. Јадните учители и наставници подлегнуваат под притисокот на политиката и богатите родители затоа што мора да го наградуваат незнаењето и непослушноста со одлични оценки. Тоа беше така во време на социјализмот, во кое децата на комунистичката партија не смееа да повторуваат или добиваат слаби оценки. Ефектот на тоа клиентелистичко миље се денешните политичари и бирократи, кои ни ја водат државата во овие 30 години на демократура. Образовниот систем продолжи да произведува преквалификувани дипломи во кои нема знаење и вештини. Тоа се оценки за некое привремено и привидно знаење на ученикот/студентот кое понатаму е доказ за способноста и подобноста на дипломираниот во неговата кариера. Јас имам еден куп другари од основно и средно кои беа малтене „билмези“ но никако не беа на дополнително полагање или повторување на годината. Уште пожалосно, сите тие се вработија во Макпетрол, ЕВН, пошта, полиција, државна и општинска администрација, некои од нив отворија приватни фирми за кои воопшто не учеле ама ете имале врски и протекција поради нивните родители.

Светската статистика евидентира дека над 1.2 милијарди деца се вон образованието поради пандемијата. Кај нас нема ваква евиденција поради хаосот и неспособноста на системот. Ромските НВОи побрзаа да даваат бесплатни таблети, интернет картички за да колку-толку ги задржат ромските деца во настава. Како и секогаш кога „гори“, тука се нашите граѓански организации и странските донатори, и секако убедувањето дека ако ние не помогнеме државата ниту школскиот систем не може да помогне поради празната каса. Секогаш пари за Роми нема во државната каса!!! А наставата е приказна за себе, со скратено време, со давање кратки лекции и брзо поминување низ учебниот материјал, децата треба да бидат супер-паметни за да ги совладаат задачите и четивото. Ромските деца повторно ќе треба да се редовни на виртуелните часови, да бидат послушни за да добијат двојка…

… и така во пресрет на 2021 година, ќе треба длабоко да размислиме како ќе продолжиме и влеземе во третата деценија на овој милениум – дали со (не)прифаќање на наметнатите промени на пандемијата или со креативни решенија и прилагодување кон реалноста на светот. Сите со нетрпение чекаме да се збогуваме со 2020 година со надеж дека 2021 ќе биде подобра и посреќна. За подобра иднина треба да се одработи додека среќата треба да ја најдеме во самите нас, како индивидуи, заедница, семејство или пријатели.

Декември 2020

https://4rrr.wordpress.com/2020/12/18/%d0%b7%d0%b1%d0%be%d0%b3%d1%83%d0%bc-2020/

Колумна Надир Реџепи


Sali MemedNovember 17, 2020
Nadir-Redzepi.jpg

1min200

 

Ако ве натераат или убедат да поставите погрешно прашање,

тие нема да бидат загрижени за нивниот одговор (Thomas Pynchon)

 

***

Додека светот не знае дали на 16ти јануари ќе има нормален трансфер на власта во САД, или пак дали новата вакцина ќе донесе крај на Ковид пандемијата, неколку креатори на јавното мнение кај ромската заедница подолго време се фокусирани на едно прашање – каде се парите??? Или поточно, дали од незнаење, неинформираност или некоја за нас скриена намера, прашуваат – каде се „ромските пари“??? При тоа интонацијата на прашањата за парите имаат доза на обвинение и потрага за виновникот кој потрошил „многу“пари а не одработил ништо значајно или очекувано за ромската заедница.

За жал „ромски пари“ не постојат затоа што немаме ромска држава, банки и институции! Ако прашањето се однесува на валутите на гаџованските држави, јасно е дека тие пари се во џебовите или сметките на Ромите. Друго прашање е дали таму има многу, малку, доволно или недоволно пари.

Шегата настрана, ова трае подолго време, мислам на прашањето за парите, кое произведува раздор и недоверба меѓу Ромите. Тоа е сосем логичен и легитимен акт на секој граѓанин кој сака да биде активен дел во едно отворено демократско општество,  но исто така прашањето може многу лесно да биде погрешно, наивно и ирелевантно зависно од многу фактори кои прашувачот не ги знае или нема во предвид во одредено време и место. Филозофијата објаснува дека човекот поставува прашања за теми или настани кои ги спознава во својата свест. Обратната премиса е дека човекот не поставува прашања за теми или настани која нашата свест не ги препознава, не ги знае или нема интерес да ги спознае. Во текот на нашиот живот и учење постојано сознаваме нови искуства, информации, знаење и вештини кои ја профилираат нашата личност и карактер, вклучително професијата и нашето дело. Ако си поставуваме прашања и најдеме одговори на истите тогаш сме на добар пат кон спознавањето на себеси и луѓето, процесите и настаните во нашето секојдневие. Ако нема прашања – нема сознание и учење. Повеќе прашања е еднакво на повеќе одговори кои водат поблиску кон вистината и секако поголема свесност за мноштвото процеси, настани, одлуки, интеракции и сето она што се вика култура на живеење.

Оние што решиле да бидат (про)активни граѓани треба да знаат дека не може да бидат препознати за такви само преку поставување прашања. За некои прашања треба да се има минимум основно предзнаење на дадената тема и информација за тоа кога, каде, кому и како да се постави прашањето. Целта на прашањето пак треба да содржи план за акција, откако ќе се добие (или не добие) одговорот. Сосем нормално е да немате одговор ако прашањето стигне на погрешна адреса. Второ, ако сте доставиле прашање на точна адреса и сте добиле некаков одговор, треба да имате однапред планирани чекори за вашето делување во однос на поставеното прашање. Сигурно не поставувате прашања за да добиете некој си одговор и потоа да си продолжите како ништо да не се случило. Треба јасно да возвратите дали сте задоволен или не со одговорот, кој е вашиот став, предлог-решение и акција. Некој или повеќето од нас, овие три елементи ќе ги искаже во етерот на виртуелната реалност на социјалните мрежи, некој ќе премолчи, некој нема појма како да реагира и што да направи, а некој ќе реагира преку текст, колумна или белешка во својот дневник. Доколку превземете акција (која всушност е реакција кон добиениот одговор), треба да најдете начин и ресурси (знаење, вештини, луѓе, финансии) за да зачекорите низ правниот лавиринт на било кое општество и делувате кон посакуваната состојба. Можете тоа да го правите и вон законот и институциите, зависно од тоа како сте ги процениле можностите и користа, дали лична или групна, со мало потсетување дека вон-институционалното делување носи ризици и правни казни за вашето дело.

Второ, не е исто да бидеш активен граѓанин во едно отворено демократско општество версус затворено недемократско општество. Поединечното и колективно размислување, однесување и интеракции имаат голема разлика во корегирањето на општествените аномалии и девијантни процеси во еден авторитарен режим. Нашето општество пак не е ниту едното ниту другото, односно народски кажано ниту машко ниту женско. Поточно, нашето хибридно општество делува меѓу двете крајности, за кое правилото златна средина за жал не важи. Неколку пати претходно напишав за оваа хибридност на нашето општество, пребогата со племенска демократија, политичка контрола на секое ќоше, локални олигарси, криминални банди и демонизирани интелектуалци. Нашите институции се рестриктивни и екстрактивни, со култура на потчинетост под централизираната контрола на парите и моќта од мала група на пост-комунистички капиталисти. Овие пак локалните дикатори од исток и запад цврсто го бранат својот атар од бизнис конкуренцијата и странските инвеститори, без разлика дали тие носат нови вработувања, подобар стандард и локална економија. Главна цел им е да владеат со генерации и се претворат во капиталисти по теркот на 19тиот век. Корупцијата е на сите нивоа на општеството, по вертикала и хоризонтала, и вистинска реткост е да најдеш политичар, бизнисмен или успешен поединец со морална хигиена и кредибилитет.

Пред да се вратам на прашањето за парите, сакам да истакнам дека нашите прашања се во голема мера дефинирани од хаосот на нашето хибридно општество. Во ваков контекст најдобро пливаат популистите, шпекулантите, кодошите, опортунистите, лажливците, крадците, билмезите, мунафиците и сите девијантни форми на индивидуално и групно делување. Вредностите се изместени и интерпретирани од овие структури и поединци, чија главна и основна цел е личен профит без разлика на платената цена од страна на граѓаните. Никого од излистаните не го интересира заедничкото добро и колективниот напредок. Наведените квалификации не се обид за генерализација од моја страна туку јавна тајна за која секој граѓанин има парче на информација/евиденција. Навикнал балканскиот граѓанин да молчи и премолчува неправди и неправилности со векови наназад. Молчеше пред надворешните окупатори, молчи и сега пред домашните тирани. Тоа е многувековна култура на молчење, кокетирање со власта и превртливо кодошење на својот поуспешен сосед. Ако е неуспешен, тогаш уште повеќе треба да се измолзе и искористи! За жал, се повеќе граѓани се најдоа во оваа категорија на неуспешни соседи затоа што имаме три децениски грабеж. Истите тие што грабат ветуваат подобар живот и иднина и го бараат нашиот глас на избори.

Каде се парите?

Ова прашање го имам слушнато на многу домашни и меѓународни конференции на тема ромско прашање. Го поставувале млади и стари активисти, политичари, новинари, државни претставници, експерти, ревизори, итн. Секој од своја перспектива и позиција.  За нас е посебно важен ефектот од овие прашања поставени од страна на ромските политичари и активисти.

Замислете дека одите во Брисел на конференција за ромска инклузија која има многу говорници, презентации, споделени искуства и предлози како да се продолжи понатаму. Споделените искуства говорат за успеси и неуспеси на разни проекти и интервенции ширум Европа. Се презентираат бројки на корисници, методи на работа, финансиски суми. Одеднаш, на сесијата прашања и одговори, доаѓа прашањето „каде се парите“, коментари од типот „како можеле со толку многу пари да произведат мали резултати, односно безначајни ефекти “? Колку Роми биле вработени во тие проекти, на кои позиции, колку биле платени, колку пари стигнале во ромската заедница, врз основа на кои критериуми ги избрале корисниците на проектот, дали парите ги потрошиле правилно и наменски, ако не ги потрошиле парите – зошто не ги потрошиле, што се случува со вратените пари кај донаторите и развојните агенции, и многу други ламентирачки прашања со неартикулирана критика и предлог решенија.

Ниту едно прашање за тоа кој ги даде парите, јавна благодарност кон донаторите (затоа што сите пари за ромското прашање се донации), или пак зошто донаторите и развојните државни агенции решиле да дадат пари за ромското прашање? Помалку важно било од кои пари се финансирани проектите и инцијативите за ромска интеграција, зошто и како донаторите  решиле финансиски да поддржуваат прашање кое е политички и економски непопуларно кај гаџованите! Ниту пак да се разбере како организациите успеале да добијат (неповратни) пари за ромското прашање? Поважно е дали тие организации биле ромски, па зошто неромските организации добиле повеќе пари, зошто едни исти организации добиваат грантови, обвинувања дека некои организации намерно се одбиваат од страна на донаторите поради икс причини, односно се поддржуваат организации кои се послушни и служат неромски интереси…

…и така во недоглед, неколку генерации на ромски активисти и политичари прашуваат и никако да дознаат колку е потрошено во име на ромското прашање. Во сите овие години (преку 20) на мојот ангажман во граѓанскиот сектор забележав неколку обрасци на јавно настапување во однос на „ромските пари“. Активистите од граѓанскиот сектор воглавно своите прашања и критики за парите ги поставуваа на конференции со цел да привлечат внимание на донаторите и државните претставници. Неретко после таквите настапи, истите прашувачи станаа партнери на дотичниот донатор или институција, добија проекти и грантови. Огромна трансформација на „бунтовните“ граѓански активисти кои преку ноќ почнаа да промовираат соработка, да ги фалат и им се заблагодаруваат на донаторите/државата за поддршката на ромската заедница, итн. Тоа е извонредна пример како преку себе-актуелизирање и себе-промоција се стигнува до партнерски однос со донатор или државна институција. Ова беше тактика на добар дел граѓански организации, кои свесно или несвесно, со своето камелеонско однесување премолчија многу дефекти при алоцирањето финансиски средства за ромското прашање. Кога велам дефекти, не мислам на злоупотреба или ненаменско трошење на парите туку пред се на фактот што одеднаш дадовме алиби на донаторите и државата дека се партнери со граѓанските организации со кои редовно се консултираат и заеднички дефинираат приоритети, целни групи, географски региони, финансика и временска рамка и тн. Со тек на годините, приоритетите и опфатот се намалија, парите никогаш доволни – иако сумите растеа, затоа што сите актери потрошија неколку финансиски циклуси со непроменет резон и однесување кон превземената улога и одговорност за ромската интеграција/инклузија.

Нашите ромски политичари, кои во минатите 3 децении мораа да го пробиваат политичкиот отпор кај големите партии, направија крупни пропусти и грешки откако станаа дел од системот на власта (не на државата). Наместо да го искористат вниманието на меѓународните билатерални и мултилатерални развојни организаации кон Ромите, тие преку ноќ станаа дел од агендата на власта. Во таа агенда главна цел беше да се контролираат граѓанските организации и грантовите кои тие ги добиваа од разни донатори. Под таа контрола паднаа организации и активисти кои беа дежурни критичари со само-промовирачка цел. Верувам ги препознавате и едните и другите како тренд или феномен на себе-саботирање и деградирање на нашата еманципација, борбата за правичност и еднаквост на вековно обесправената ромска популација. За жал ова краткорочно партнерство и култура на политички минимализам произведе лажни и големи очекувања дека мултилатералното партнерство држава-донатори-ромски политичари-граѓански организации ќе даде нов квалитет и оддржливо решение на долг рок. Рака на срце, политичкиот минимализам кај ромските партии е прозивод на ромската популација, затоа што дозволи луксуз да има седум или осум ромски политички партии со што додатно го ослаби и расфрли бројот на ромски гласови на досегашните изборни циклуси. Со мал број на гласови и декларирана коалиција со власта, нема многу простор и опции да се добие поголема моќ и одговорност во власта. Тоа е проста математика која во периодот 2006-2016 Сојузот на Ромите успешно ја совлада и доби се што ќе побараше од коалициониот партнер.

Објавени се неколку кратки анализи за тоа колку пари и на што се потрошени во име на ромската популација. Такви „пари“ нашата држава почна да алоцира во државниот буџет во рамките на Декадата на Ромите. Иако Декадата започна во 2005 година, првите буџетски ставки во име на Ромите стигнаа дури во 2007 година. Научивме дека е многу тешко да се внесе нова ставка во државниот буџет на оваа мала држава доколку не се лобира, прави притисок и секако помага на нашите ромски пратеници и заменик-министри. Министерствата и бирократијата имаат култура на препишување на буџетски ставки од претходната година. Предлозите за нови ставки бараат многу работа и потрошено време на политичка и економска оправданост, а знаеме дека ромското прашање е дефицитарно со политичка и економска моќ. Од друга страна нашата држава стана членка на Декадата со очекување дека ќе добие пари од донаторите (Светска Банка, Развојна Банка на Советот на Европа, Европска Комисија, итн). Овие пак понудија кредити и грантови за кои државата требаше да кофинасира преку државниот буџет. Кредити не се побараа, грантови не се добија затоа што бирократијата немаше поим (ниту интерес) за ургентните потреби и долгорочноста на одредени проблематики на ромската заедница. Со таков почеток на вештачки наметната соработка со домашни и надворешни актери, плановите на Декадата останаа без финансиска поддршка во првите три години за да во следните неколку години владата алоцира скромни 3-4 евра по ромски жител. Црна Гора и Босна-Херцеговина алоцираа преку милион евра за многу помалубројна ромска популација, додека кај нас таа сума беше недостижна, иако имавме ромски пратеници, министерска позиција, вработени директори и функционери во државниот систем.

Ќе се прашате зошто посветувам толку внимание за буџетот на државата. Таму се крие добар дел од одговорот на прашањето „каде се парите“. Тоа се наши, граѓански пари платени од нашите даноци, за кои имаме право на отчет и повикување на одговорност на власта и институциите. Тие пари се многу повеќе отколку на било кој донатор кој делува во Македонија. Поделете 4 милијарди евра на 2 милиони жители. Тоа се 2000 евра данок по жител, пари кои се извлекуваат од нас граѓаните, за возврат да алоцираат смешни, сега веќе, 6-7 евра по ромски жител. Развојните агенции и приватните донатори може, но не мораат да финансираат програми и проекти за ромска инклузија. Државата мора! А државата беше секогаш себична и фокусирана на своите потреби. 30 години ромскиот приоритет беше најспоредното минорно прашање за стабилноста на политички и економски план и како такво мораше да чека подобри времиња. Чека и сега затоа што знаеме каде е вниманието на власта и институциите – борба за името, идентитетот, јазикот, религијата, својот опстанок со цел влез во ЕУ. Цената ја плаќаме сите, секој на свој начин, затоа што сиромаштијата влијае врз сите основни елементи на државата. Од друга страна, платената цена носи различит товар на социјално стратифицираните граѓани, при што животот станува се потежок за една третина граѓани кои живеат под прагот на сиромаштијата. Впрочем така беше во средината на 90тите години од минатиот век кога поради лошата транзиција секој трет граѓанин беше сиромашен и невработен. Ниту после 30 години демократија нашата економија не може да го стигне БДП-то од 1989  година. Најголем раст на нашата економија имаше во 2007 година (7%) а сето останато беше стагнација или назадување. Од средно задолжена станавме високо задолжена држава со скоро 60% од БДП. Тоа значи лоша иднина за неколку генерации во следните 50 години или поинаку кажано сегашната генерација ја потроши иднината на следните генерации.

Моја препорака е секој поединечно да се прашува и најде начин како да донесе и раководи пари во име на ромската кауза. Не чекајте да добиете милост од државата или сожалување од вакво заболено и корумпирано општество. Барајте од државните институции информации како ги трошат граѓанските пари на државниот буџет, какви договори прават за концесиите, природните ресурси и тендерите во име и сопственост на сите нас. На следни избори, прашајте ги нашите ромски кандидати што ќе одработат за заедницата, зошто да им го дадете вашиот глас и дали имаат јасна визија и капацитет да направат барем еден чекор напред кон подобар животен стандард. Немојте да им дозволите повторно да ви ветуваат се и сешто па после несвесно да си го каснуваат јазикот на сон и јаве. Читајте, следете професионални и независни медиуми, без пристасни и партиски продукции на полу-лажни и лажни вести.

Во сите овие 30 години напор никој не ја знае цената на ромската интеграција, ниту пак е изграден институционален капацитет и структура која може да произведе колективен импакт и прогрес во ромската заедница. Мене ми е сосем јасно дека тоа е пред се наша одговорност и задача, од знаењето и способноста на сегашните и идни генерации, начинот и формите на само-организирање и секако квалитетот на новите идеи на нашата еманципација. Според мене, фазата на само-еманципација заврши во времето на мојата генерација на активисти. Новата генерација на активисти и интелектуалци нема потреба од себе-еманципирање туку час поскоро да внесе нови содржини и квалитет за да го продолжи патот на еманципација и развој на ромската кауза. Можностите и условите се сега многу подобри, што претполага дека следните генерации треба да бидат поуспешни од нас. Ако бидат подобри и поуспешни ќе докажат дека сите претходно бевме на вистинскиот пат кон посакуваната заедничка цел. Квалитетот „подобар“ ќе се мери преку личниот и организациски интегритет, респектот и прифаќањето од страна на заедницата, моралниот кредибилитет заедно со транспарентноста и отчетноста кон граѓаните, искреноста во јавните настапи и комуницирање со јавноста. „Успешноста“ на новата генерација ќе се мери преку аплицирањето на нивните компетенции во реалноста на нашето секојдневие и обединетоста под вредностите на ромската еманципација. Борбата против расизмот, стигмата и дискриминација ќе се добие само преку образование и економски напредок. Сето останато, политика, избори, донации, социјална помош, и слични процеси носат исти ризици како и досега: комерцијализирање на нашата еманципација, зависност од непосветени и непостојани структури, дисконтинуитет на нашите стремежи и напори за подостоинствен живот.

Надир Реџепи

Ноември 2020


Sali MemedOctober 11, 2020
Nadir.jpg

1min164

Настаните во државава ни се случуваат со филмска брзина, филм чиј крај е многу непредвидлив. Исто така, тешко ми е да го одредам филмскиот жанр според тековните настани затоа што монополот на политичка и бизнис корупција се толку превртливи и непредвидливи процеси што ниту една филмска сапуница или криминален трилер не може да ги „свари“ во некое стандардно сценарио.

Општествениот хаос во С.Р. Македонија си има свои актери и сценаристи, додека режисерот (или режисерите) остана непозната или невидилива личност (или јас не сум доволно паметен да ја препознам). Сакале или не, секој од нас е дел од овој филмски маратон. Стандардно, актерите (читај бизнис и политичката елита)  свесно ја играат својата улога на сцената, додека останатите – статистите и гледачите – се збунето-недефинираниот и полусвесен дел на филмот. Нивните улоги и места се променливи зависно од менливоста на владетелите во политиката и бизнисот. И така во круг, сите заедно сме производ, реакција и контрареакција на комплексен систем на идеи, настани и дејства кои се константно потхранувани од комерцијални интереси за профит, културолошки и  религиозни предубедувања, вклучително амбициите на разни структури и поединци.

Сакам да верувам дека сите посакуваме и стремиме да имаме филм со “happy end”, но од друга страна свесен сум дека за тоа одлучуваат режисерот и сценаристот. Досега, овие триесет години, сценариото и дејствието на нашиот општествен  хаос одеше по потешкиот и стрмоглав пат. Патот проследен со политичка нестабилност, системска корупција во јавниот и приватниот сектор, меѓуетнички тензии, невработеност, сиромаштија и прикриен расизам влијаеше врз многу судбини, однесување, одлуки и дејствија кои сите ние свесно или несвесно ги преживеавме во овие три децении.

За да се вратам на поентата за филмската брзина на настаните, не треба да одам далеку во минатото, иако тоа е генерализирано во погорните редови. Како пример ќе ги земам настаните во последните две недели, реакциите на институциите, вестите по медиумите и „чаршиските“ оговарања на социјалните мрежи.

***

Минатонеделните настани во Битола и Прилеп ги вратија назад долго потиснатите теми во јавниот дискурс на нашето општество: структурниот расизам и омразата кон Ромите. Овој пат, како и многу пати претходно, во двата случаи главни актери беа полицијата и Ромите. Во Битола Ромите беа  жртви на полициски расизам и бруталност а во вториот, групата на прилепски дрвокрадци, Ромите беа насилници и тепачи на претпоставувам шумската полиција. За разлика од минатото, кога имаше слични испади, горе-доле реакциите на одговорните институции и медиумите беа навремени, со одредена доза на политичка и стереотипна пристрасност. Насилните полицајци се суспендирани а дрвокрадците приведени. Некои структури побрзаа да постават равенство меѓу двата настани со цел да ги прикажат Ромите како извор на проблеми во оваа држава.

Медиумите и двата настани  ги прикажаа согласно својата уредувачка политика, што значи нивните информации беа целосно и делумно пристрасни, со мал број на медиуми кои се држеа на словото на законот и беа објективен извор на информација. Од друга страна, социјалните мрежи повторно беа поле за изразување на омраза и навреди, поддршка на едните или другите, повици за насилство, екстерминација на Ромите, итн. Она што е за мене изненадувачки ново е растечкиот број поддржувачи на белиот расизам и нивните јавни изјави на фејсбук и другите социјални медиуми. Мојата прва претпоставка е дека гнојот искажан на фејсбук е дел од културниот мозаик на нашето општество кој длабоко тлее подолго време (ако не од секогаш) на ова поднебје. Далеку од некое си генерализирање на културата за соживот според фејсбук изјавите, мојата претпоставка ја заснивам на неколку факти:

  1. Во време на информациски хаос, многу лесно се искажува личниот став и мислење за се и сешто на социјалните мрежи и портали, без трезвено размислување за последиците и можното прекршување на законот. Има и такви кои знаат и намерно го прекршуваат законот, охрабрени од неефикасноста или игнорантноста на државните институции, па си пишуваат што сакаат ( од идеолошки, расистички или комерцијални причини).
  2. Во време на општествена, економска, социјална и културна криза (додатно обременета со здравствена), акумулираните лични фрустрации, слабости, амбиции и идеи на недокажаните и неостварени личности чекаат било која прилика и можност за да се манифестираат јавно и најдат поддршка во психологијата на масата.
  3. Во време на масовна нестабилност и несигурност, ментално незрелите и културно заостанатите, стануваат виртуелни „херои“ преку некој пост или текст поради тоа што најдоа „храброст“ да напишат две-три реченици против „заедничкиот непријател“ на мнозинската маса.

Да бидеме на јасно, едно е да се објави порака со омраза и повик за линч кон некого, а друго е тоа да се стори во дело. Законот е јасен и прави јасна дистинкција меѓу двете дела. Меѓутоа законската регулатива е недоволна ако во меѓувреме не се работи на превенција и додатни образовни мерки со граѓаните од сите возрасти. Згора на тоа, на сите страни ечи дека имаме слаби институции и катастрофална имплементација на законите затоа што државата вработи партиски послушници.

Од самото осамостојување на оваа држава, одредени политички и граѓански групации веруваа дека ова е само нивна држава и дека како мнозинство имаат право да ја уредуваат според принципите на белиот супремацизам. Таквиот наратив и политичка реторика на неколку партии си најде непријател во се она што не е етнички македонско и религиозно не-православно. Три децении беа доволно време за да се конструира меѓуетнички антагонизам и расна омраза кај неколку генерации граѓани на оваа држава. Нивните верувања и идеологија се хранети со античка историја, политички дилетантизам и опортунизам и моно-културно вреднување на општествените норми и принципи на демократијата. Ова се однесува на дел од македонските граѓани, кој верува во својата супериорност над останатите групи на граѓани, различни по етнос или религија.

Битолско-Прилепските настани брзо се заборавија. Ефектите од двата протести засега остануваат мистерија а актерите – насилниците, криминалците и жртвите ќе мора сами да се носат со последиците од нивните (не)дела. Во сета ова галама ми недостигаат информации за групата дрвокрадци од Прилеп. Нема информации каде се сега луѓето, дали се во притвор или на слобода, како се третирани од страна на полицијата во истражната постапка, имаат ли правен застапник, дали некоја организација дава некаква поддршка и помош на истите и нивните семејства? Многу други прашања и проблеми произлегоа и ќе доаѓаат во наредниот период и се се плашам да немаме судска одлука слична на онаа со украдените ќебапи. Ако дочекаме таква судска разрешница, а во меѓувреме не знаеме дали луѓето се малтретирани, тепани и приморани да признаат дела според закони за кои немаат појма, тогаш ќе биде доцна за било кое оправдание дека сме посвесни, поорганизирани и посолидарни како ромска заедница.  Во Прилеп треба ургентно некоја од локалните ромски организации во соработка со локалните политички лидери да бидат во тек со истражната постапка и судскиот процес, навремено да известуваат за неправилности и прекршување на законот од страна на институциите. Само така ќе може да се контролираат надлежните органи и институции да не ја искористат својата моќ неправилно и вон законските рамки. Ако некој крадел и бил насилен, полицијата и судот немаат право да бидат насилни и да го крадат законот! Ако тоа го сторат тогаш ќе мораме да ги гониме во судска постапка како расисти. За тоа секој детал и информација во следните месеци/години ќе бидат многу важни.

 

***

Пред неколку дена беше објавен Извештајот на Европска Комисија за С.Р. Македонија за 2020 година во однос на процесот на пристапување кон ЕУ. Надлежните функционери од двете страни, ЕК и државата образложија одредени делови и детали од извештајот како напредок и секако што останува понатаму да се одработи од страна на нашето општество. Тука потенцирам дека цело општество треба да е ангажирано во овие процеси затоа што ова не е процес на политичка и економска трансформација и превземање на ЕУ законодавството. Процесот на придружување има повисоки цели кои се викаат ЕУ вредности и истите треба да се аплицираат од секој граѓанин. За жал, институциите, медиумите и граѓанскиот сектор не успеаа да ја донесат оваа димензија на дневен ред на локално ниво и на ниво на заедниците, така што изгледа дека ЕУ интеграциите ќе останат политичка и бирократска сопственост.

Во истиот период Европската Комисија ја усвои новата Стратешка Рамка за Ромите во ЕУ. Овој пат таа опфаќа седум клучни области и временски е до 2030 година. Малку збунува што ЕК излезе од својот „стандарден“ мандат и усвои документ кој ќе трае подолго од нејзиниот седум годишен мандат. Било како, според мене ова е добар чекор и позитивно за нас затоа што ромското прашање бара среднорочно планирање на политики и секако континуитет во нивното спроведување. Иако процесот на подготовка на Стратешката Рамка не беше доволно отворен, претпоставувам дека имаше консултации со дел од ромските меѓународни организации. Впрочем, искуствата и научените лекции од минатите години укажуваат дека ромските проблеми и потреби се јасно формулирани. Она што треба да се реши се инструментите на имплементација и користењето на финансиските средства на оддржливи резултати.

Во однос на Извештајот на ЕК за С.Р. Македонија и новата Стратешка Рамка на ЕУ повторно би сакал да ја истакнам важноста на три елементи кои како квалитет се значајни во реализирањето на стратешките определби на ЕУ и земјите кои пристапуваат: политичка одговорност, финансиски мониторинг и градење на ромско-фокусирани капацитети во рамките на државните институции.

Ромското прашање има видлив напредок кога е во прашање планирањето на јавни политики на ниво на ЕУ, вклучително земјите кои се во фаза на пристапување. Наративот, институционалната реторика и свесност за ромските проблеми се во голема мера подобрени, инкорпорирани во легислативата на ЕУ членките при што се формирани одредени административни структури во рамките на централните и локални власти. Ова го немавме на почетокот на 90тите години и тоа треба да го препознаеме како нов квалитет во Европа. Секако тука не треба да се застане затоа што дијалогот и планирањето на институционално ниво се недоволни ако нема имплементација и позитивни промени во заедницата. Сега сме во таа фаза, каде што сите страни се заинтересирани за прогресот на заедницата.

Во изминатите години често слушавме критики и оправданија дека нема доволно политичка волја за имплементација на Ромската стратегија. Прво, не треба да си дозволиме како заедница да чекаме и бидеме зависни од нечија политичка волја или желба. Владите и државните институции имаат политичка и институционална одговорност! Терминот политичка волја е измислен и празен термин затоа што луѓето кои се поставени на јавни функции својата лична волја не може да ја внесат во нашите институции. Личната волја е за дома и во слободно време, вон јавните функции и институции. Законите, јавните политики и планови се тие што ги дефинираат задачите и обврските на функционерите. Е сега, да не звучи текстов како теорија, прашањето е како ромската заедница ќе бара политичка и институционална одговорност од надлежните структури и официјални претставници на државата? Дали овој квалитет ќе го оставиме на нашите политички лидери, ромски организации, локални лидери и ромските медиуми, секој на свој начин и со свое знаење и интерес јавно да бараат отчет од одговорните или пак ќе најдеме начин и механизам како тоа да го правиме заедно, со јасни цели и улоги? Едно е јасно, нашата култура на барање јавна одговорност е незрела и фрагментирана, исполнета со многу ситни индивидуални интереси и опортунизам. Поради тоа, цената ја плаќаме преку лошата имплементација на јавните политики дефинирани од Стратегијата за Ромите. Ако овој квалитет и промена не дојде во ромската заедница, многу е веројатно дека во 2030 година ќе критикуваме и бараме виновник за стагнирањето на нашата заедница и нереализирањето на стратешките цели.

Финансискиот мониторинг е втората димензија која е дефицит на ромската заедница за рамноправно учество во политиките на ЕУ и нашите држави. Стратегијата за Роми на ЕУ и државно ниво имаат структурна слабост што немаат буџетска рамка. Искрено кажано, никој во Европа не знае ниту може да каже колку чини интеграцијата на Ромите. Нема таква структура или организација која тоа може да го дефинира, ниту пак има доволна оперативна моќ и капацитет да произведе колективна промена кај Ромите во Европа. Во овие три децении и ние самите не сме на јасно за бројката на Роми кои имаат потреба за поддршка од страна на државата.

Кога станува збор за финансиите, грешката на ЕУ и државите е што секогаш се фалат со одредени суми во некое пост-имплементациско време. Во најновиот документ на ЕК Стратешката Рамка за Ромите се истакнува дека во последниот 7-годишен циклус 2014-2020 ЕУ потрошила над 21 милијарди евра. Оваа сума е голема и за нас и за гаџованите, во која оправдано двете страни се прашуваат како и на што се потрошени парите, знаејќи ја непроменетата ситуација на ромската популација во Европа. Тоа е логично клишеизирано прашање на кое никој неможе да даде едноставен и јасен одговор. Тешко е да се најде некој одоговор или информација во лавиринтот на годишни извештаи од страна на државата и граѓанските организации, затоа што бројките и евиденцијата се фрагментирани според година на имплементација, сектори, финансирани од локално, регионално или централно ниво, други донатори и развојни агенции, за кои не може да се одреди дали изворот на средства е во прилог на ЕУ стратегијата или ад-хок интервенција. Во 2016 година Европскиот Суд на Ревизори објави специјален извештај за користењето на ЕУ фондовите наменети за Ромската Стратегија во кој за жал не даде квалификувано мислење за користењето на ЕУ фондовите.

Претпоставувајќи дека оваа култура на делување (бирократски навики) на институциите ќе продолжи во следните 10 години, очигледно е дека првата промена треба да се случи кај ромската заедница и лидерите на политичките партии и граѓанските организации. Барањата за политичка и институционална одговорност се тесно поврзани нашите капацитети и знаење за финансискиот мониторинг, прецизните информации и детали за сработеното на терен, и секако релевантноста и намената на „големите“ пари во име на Ромите од страна на не-ромите и секако нашите ромски структури.  Ова е долг и комплексен процес во кој треба да се позиционараме во сите можни области на делување. Тоа изискува внатрешна кохезија, делегирање на најдобрите и најпосветените меѓу нас, со јасна платформа за нашата колективна цел. Само така нашата еманципација ќе добие нова вредност и посакувана дестинација – интеграција, еднаквост и правичност.

 

Октомври 2020

Надир Реџепи

https://4rrr.wordpress.com/2020/10/10/%d0%b7%d0%b0-%d1%80%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b5%d1%87%d0%ba%d0%b8%d0%be%d1%82-%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%b7%d0%b0%d0%bc-%d0%b8-%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b8%d1%87%d0%ba%d0%b8%d0%be%d1%82-%d0%bc/


Sali MemedSeptember 26, 2020
demiri.jpg

1min215

Не постои полицаец кој во својата историја на „шлакање“, во полициска станица, да не претепа Роми (или како шо ги викаат во Битола – Ѓупци) џепароши (цитирам:) „до посер“ или „до мочање“.
Буквално!

Има една работа за која не се зборува, чинам, а доколку не се нафрли дури и на суров (необработен) начин, ќе остане соголено од можноста за подлабинска критика.

Ромите не беа само вчера натепани од полицијата, туку полицијата многу често ги тепа Ромите. Ова го знам од лични сведоштва на полицајци со кои сум другарувал во моето подалечно минато. Не само Роми, туку и зависници, односно наркомани (како шо ги викаат). Дека полицијата е супер насилна, за тоа да не зборуваме, земи предвид дека за да бидеш избран на конкурс треба да можеш физички да издржиш доста оптеретувачки задачи – 20 пати на вратило без престан, оди да те видам. Значи не го бараат Шекспир и Фуко, критичка (дрндрн) теорија и анализа, да не зборуваме за педагогија.
Во однос на Ромите, нашето општество и нашата култура е доста фашистички настроена. Само малку да разгледаме низ профилите на едно чудо луѓе кои обично пцујат по полицијата, денеска сите се редат во одбрана на полицијата и на протестот на полицијата. Како беше тоа, заврши времето на контра-протестите – ха ха ха.
Велам, треба да се кажат и структурните елементи на дискриминацијата и офрлањето на опцијата Ромите да ни бидат пријатели (φιλια – и јас малку да се напрам паметен) е всушност темелот каде треба да се гради критиката, барем од не-ромска позиција. Колку пријатели Роми имаме? Колку Роми гледаме на улица и во какви места најчесто ги среќаваме а тоа да не е контејнер, кога доаѓаат да ни ги чистат гомната (во улога на чистачи) или во болница? Каква комуникација имаме со Ромите, дали со нив зборуваме на „возвишени“ теми или со нив имаме техничка комуникација и гледаме како можно побрзо да го прекинеме односот и да си одиме? Колку ние ги посетуваме маалата и средините кадешто главно живеат етнички Роми (Шутка и Топаана во случајот на Скопје, Баир во Битола итн.)?
Тоа што последниве години одредени супермаркети (КАМ, Рамстор) вработуваат Роми е добар напредок, но недоволен. Сакам да видам Роми вработени и во ЕВН, ВИП, Т-Мобиле, и други капиталистички и некапиталистички фирми и фабрики, а нивната улога да не биде хигиеничарската туку и интелектуална и „поодговорна“ итн. И оваа критика се движи во рамките на либерал-граѓанската сфера, ама сепак е попроширена.
Да одиме подолу.
Односот на луѓето кои навиваат во овој случај за полицијата а не за натепаните Роми има историја на недоверба кон ромите. Стереотипи и предрасуди еден кош, колку сакаш. Иако статистиките кои ги немам при рака, ама се очебијни, зборуваат за тоа дека „Врие Роми во затворите во Македонија“. Некој ќе укради 500 денари, ќе помини 5 години во затвор. Некој кради милиони, ќе го поткупи цел систем и ниту еден ден нема да помине во затвор. Затворите буквално станаа шелтери за повлекување од улица на оние кои „го попречуваат нормалното функционирање на нашите животи“. Така, не-Ромите живеат раат, ги нема „штетниците“ кои им го реметат мирниот и убав живот.
Така, Ромите, живеејќи во лоши услови, државата не инвестирајќи доволно во зголемувањето на капацитетите на општините и маалата во кои живеат Ромите го намалува и капацитетот на Ромите да имаат послободна мобилна релација со останатите граѓани не-Роми. Исклучувањето од образовниот однос и пазарот на труд значи нивна маргинализација и отфрлање, надвор од институционалната покриеност, а сите знаеме дека за да учиш и да си „учен и школован“ треба татко ти и мајка ти да работат и да ти носат дома ти да си папаш и да не му ја мислиш на тие теми, да не зборуваме за бездомниците кои не се во голем број, ама тие се најприсутни во урбаната средина населена со не-Роми, кои често се и надвор од институционална покриеност.
Да не го тупам, накратко сакам да укажам на структурната дискриминација и фашистички однос кој го имаат многумина околу нас, а кој може да се детектира особено во односот кон Ромите.
За горенаведените нафрлени примери, секако дека не ги обвинувам Ромите, туку не-Ромите кои ги живеат сите привилегии кои за Ромите се многу далечни и недостижни.
Затоа, значајно е на протестот утре во Битола, а се надевам дека овој протести за ова ќе има низ цела Македонија, да излезат во поддршка на Ромите, граѓани не-Роми. Со тоа ќе направат еден чекор силен, напред. Прво ја легитимираат угнетеноста на Ромите низ сите институционални и неинституционалкни механизми кои им го причинуваат со векови. Второ, ќе удрат силно против фашистичкиот ентузијазам за одбрана на најрепресивната инстанца во државата и ќе го отфрлат стереотипот дека a priori Ромите не се виновни, барем не за да јадат ќотек.

Мариглен Демири



Bašo Amenge


Grupa taro terne Roma intelektualcija, novinarija, web dizajnerija, tehničarija, montažerija thaj javer personali savo so isilen baro iskustvo ki piri buti rodingje te keren nesto nevo ko mediumsko internet than ki Makedonija. Palo beshiba ko sostanok taro timi taro 24vakti.mk angjape decija kaj ko akava momenti falinela jek romano web tv portali savo ka nudinel pravilno, kvalitetno, informacija baši o Roma. Adaleske formiringape o www.24vakti.mk  ko adava sostanok čivgjem akala celija thaj pričine soske te formirina o jekutno romano web tv portali 24vakti.mk

24Vakti © Copyright 2015 – 2019, Sa o nijamija si protektirime