5 noemvri – Lumjakoro dive e romane chibjakoro: istorijati, identiteti thaj avutnipe

Avdije, 5 noemvri, utsavalinaja o Lumjakoro dive e romane chibjakoro. Akava dive liparela o dzandipe e chibjakoro baši o romano identiteti, i kultura thaj o legaribe e dzandipa taro jek ki javer generacija. O UNESKO ko 2015 berš teloikergja akava datum sar lumjakoro dive, e resarinaja te arakhel pe thaj te bajrarel pe i romani chib. UNESCO

O istorijati akale diveseskoro phandela pe ko Zagreb ki Kroacija. Ko 2008 berš sine publicirimo o romane-kroatikano thaj kroatikane-romano alavari taro Veljko Kajtazi, ko ikalibe tari organizacija „Kali Sara“. Ko 5 noemvri 2009, ko Zagreb sine ikerdo o angluno ikeribe e romane chibjakere diveseskoro, pali inicijativa tari akaja romani organizacija. Ko 2012 berš, o Kroatikano Khedipe dengja saporto e maškarthemutne inicijativake, a ko 2015 berš avilo thaj o proglasiribe taro UNESKO. Hrvatski sabor

I romani chib si indoarijani chib, e darhiencar ko indisko telokontinenti. Lakoro istorijati legarela thaj o istorijati e Romengoro: o dromija, o kontaktija e javere khedinencar thaj o dzivdipe ko javera thema. O javera dijalektija si kotor taro akava barvalo chibjakoro barodzandipe. LANGUAGE

Ki Makedonija, i romani chib isi la ulavdo than ko dzivdipe e romane khedinakoro. I Avstrijaki akademija baši vigjani sikavela kaj o standardno hramovibe e romane chibjakoro ki Makedonija fundirinela pe ko pobuter arliskere varijantija, e nesave lafencar thaj chibjakere karakteristikencar thaj taro javera romane dijalektija. Baši o hramovibe istimalkerela pe latinica. I jekajek vigjaneskiri institucija liparela kaj o publiciribe materijalija ki romani chib lelja than ko evtavardesh beršja, a pobaro bajraribe sine ko enjavardershbersha beršja. oeaw.ac.at

Ulavdo dzandipe isi la i Komuna Šuto Orizari, kote i romani chib isi la oficijalno statusi. Akava dela importantno than e chibjake ko publicirimo dzivdipe. Numa, baši lakoro avutnipe importantno si thaj kobor oj istimalkerela pe ko sako diveskoro kontakt e institucijencar, ko dokumentija thaj ko servisia baši o dzene. oeaw.ac.at

O evidentia taro hramoviba 2021 sikavena kaj 31.721 dzene ki Utarali Makedonija kaj lengiri dajaki chib si romani. Akava si 1,73 procentija taro sa o rezidentno dizutne. Akale numeroskoro dzandipe kamlape te drabarav jekajek sar so si hramomo: ov sikavela o dzene so vakergje kaj lengiri dajaki chib si romani, a na o sa numero e Romengoro ki them. stat.gov.mk

Jek taro fundavne pučiba baši o avutnipe e chibjakoro si i edukacija. Ko siklovnipaskoro plani isi o alosaribaskoro bahani  „Chib thaj kultura e Romengiri“. Akava si šajdipe o chave te sikljon te drabaren thaj te hramonen ki lengiri dajaki chib, thaj te pendžaren pošukar i kultura e khedinakiri. bro.gov.mk

Isi thaj konkretno nevi informacija taro akava berš. I Pedagoško služba taro Ministeriumi baši edukacija thaj vigjani, publiciringja decizija baši odendo sikljovibaskoro lil palo „Chib thaj kultura e Romengiri“ baši 6 thaj VII oddelenie. Akava si importantno ikeriba. O pučibe baši o avutnipe si o siklovibaskere lila thaj o siklovibaskere materijalija te oven ko vastibe e chavengoro thaj e sikavnengoro kote isi zaruriba. МОН

O nijami te sikljol pe i dajaki chib isi le thaj pobaro evropakoro dzandipe. O Konsili e Evropakoro akharela o thema te bajraren o siklovibe e romane chibjakoro thaj lakoro than ko mediumija. Ko Grcia, Slovačka thaj Slovenija, maškar o siklovnipaskere beršja 2022/2023 thaj 2024/2025, sine realizirimo programi ko deš fundavne siklovne, kote i romani chib thaj kultura sine istimalkerime baši pošukar inkluzija e romane chhavengiri. Roma and Travellers

Baši amari khedin, importantno than isi len thaj o romane mediumija. Ko radio, ki televizija thaj ko internet, i chib šaj te ovel chib baši informiribe, edukacija thaj publicirimo lafi. Ko akava than, i buti e redakcijakiri BIJANDIPE isi la dzandipe thaj baši o arakhibe e romane avazeskoro thaj baši o legaribe e chibjakoro dži ko neve generacije.

O digitalno vakti dela neve šajdipa: lila audio thaj video materijalija, titlija, emisije thaj edukativno saikerina ki romani chib. Kamlape o terne te arakhen lengiri chib thaj ko thana kote sikljona, informirinena pe thaj kerena lafi sako dive.

Baši odova, o 5 noemvri si thaj vakti te pučaja amen: save šartija keraja e chavengoro te sikljon, te drabaren thaj te hramonen romane? Savo saporto dena e institucije, o siklovne thaj o mediumija? Thaj savo than daja amen e chibjake ko amaro sako diveskoro dzivdipe?

I romani chib legarela amaro istorijati, numa lakoro avutnipe keraja amen avdije — e lafencar so vakeraja e chavencar, e tekstencar so hramonaja thaj e šajdipencar so daja e neve generacijenge te sikljon thaj te kreirinen romane.

Kolumna Sali Memed